Zelfmanagement: whose life is it anyway?

De wereld van chronisch zieken is bezwangerd van zelfmanagement. Het begrip heeft geen eenduidige betekenis, en dus bemoeit iedereen zich er tegen aan. Dat kan natuurlijk niet en daarom is er nu een ‘Manifest voor een nationale visie op zelfmanagement door chronisch zieken’ (pdf-bestand). Hierin stellen de auteurs dat de patiënt het nooit alleen redt, dat de betrokkenheid van professionals cruciaal is en dat die betrokkenheid vorm krijgt ‘als coach of in een meester-gezel relatie’. Oeps! Zijn we met zo’n gilde relatie niet bijna terug bij af? De dokter weet het nog steeds het beste.

Weg met dat Manifest - laat duizend zelfmanagement bloemen bloeien

Zelf ben ik erg gecharmeerd van de doe-het-zelf-initiatieven vanuit de ggz zoals Alcohol de baas (externe link), Mentaal vitaal (externe link) en Grip op je dip (externe link). Van de online zelfhulpcursus Kleur je leven (externe link) meent psychologe Spek – die op het onderwerp promoveerde – dat het beter werkt dan groepstherapie. ‘Via het internet moeten mensen het helemaal zelf doen. Dat is zwaarder, maar geeft uiteindelijk meer zelfvertrouwen. Ze zijn zelf bezig om de klachten te overwinnen’. (Volkskrant 22 november 2007 (externe link)).

Ik waag het niet om dé definitie van zelfmanagement te geven. Wel wil ik drie belangrijke facetten over het voetlicht brengen. Dat is de reikwijdte van zelfmanagement (smal en breed) en de gewenste veranderingen in de relatie tussen hulpverlener en patiënt.

Het smalle perspectief concentreert zich op de interne bronnen van de patiënt: het vergroten van zelfredzaamheid en eigen kracht om met zijn chronische ziekte om te kunnen gaan. Educatie van de patiënt en motiverende gespreksvoeringstechnieken voor de hulpverlener maken hun relatie gelijkwaardiger en het doel van die relatie patiëntvriendelijker (volgens Chronic Care Model (interne link), Jeanny Engels).

In het brede perspectief komen naast interne ook externe hulpbronnen aan bod (vgl. Nardi Steverink, TGG december 2009). Sociale omstandigheden bepalen deze hulpbronnen en ze bevinden zich grotendeels buiten de hulpverleningsrelatie en de gezondheidszorg. Zoals huisvesting, inkomen, onderwijs en vrije tijd. En de niet te onderschatten kracht van het lotgenotencontact (peer support), de inzet van ervaringsdeskundigen (peer coaches) en het opzetten van buurtinitiatieven (zoals Big!Move) door opbouwwerkers.

Zelfmanagement moet geen doel op zich worden

Dan de relatie tussen hulpverlener en patiënt. Zelfmanagement verandert hun onderlinge verhouding: de hulpverlener draagt niet op, maar ondersteunt en deelt de verantwoordelijk met zijn patiënt. Het feit dat de patiënt een leidende rol krijgt is lovenswaardig, maar we moeten oppassen dat zelfmanagement geen doel op zich wordt. Het is een middel is om baas-over-eigen-chronisch-zieke-lijf te bevorderen. De paradigmashift is hoe de hulpverlener aanlsuiting zoekt bij de leefwereld en motivatie van de patiënt. Startend met de vraag: “Wat kan ik voor u betekenen?”. De uitdaging is de vervolgstappen ook van betekenis te laten zijn voor diegenen die analfabeet zijn en zich op grote afstand bevinden van zelfmanagement idealen.

Man, ga toch meer bewegen!

Waarom passen we niet een scala aan interventietechnieken toe al naargelang de copingstijl van de patiënt? Dus bij iemand die op dit moment geen probleem of veranderwens heeft, beperken we ons tot “hoe gaat het verder?” en “heb je het nog naar je zin” (pdf-bestand)? Aan de ander die graag in actie wil komen, vragen we “welk doel wilt u zichzelf stellen?” En voor een derde passen we principes van de schuldhulpverlening toe: “Probeer zo min mogelijk met pinpas te betalen – pinpas aan oma geven en haar jou elke week € 40 laten geven.” (AVRO televisie ‘Maximum bereikt’). In mijn geval: “Zes kilo eraf, Stoelinga waar hebben we het over, man ga toch meer bewegen!”

U heeft Adobe Reader (externe link) nodig om de pdf-bestanden op deze pagina te kunnen openen.