De patiënt als dirigent

Zelfmanagement is helaas nog geen gemeengoed in de zorg. Zou het helpen als zorgverleners de patiënt in de rol van dirigent plaatsen? Hoe zou dat eruit zien? Net zo virtuoos als deze dirigent?

In december vorig jaar vond het CarVasZ congres plaats met als titel: ‘De patiënt als dirigent’. CarVasZ staat voor cardiovasculaire zorg. Het congres was georganiseerd vanuit de Nederlandse Vereniging voor Hart en Vaat Verpleegkundigen. Ik was uitgenodigd om een presentatie te verzorgen over zelfmanagement, bekeken vanuit het patiëntenperspectief.

De titel van mijn presentatie luidde ‘Hoe word ik dirigent?’ Mensen met chronische aandoeningen nemen elke dag beslissingen. Over wat ze wel en niet doen en hoe ze aan hun gezondheid werken. Vaak nemen ze deze beslissingen thuis, in hun eigen leefomgeving. Wat is ervoor nodig om hen de juiste beslissingen te laten nemen? En hoe ziet de zorg eruit als de patiënt optreedt als dirigent?

Taken van een dirigent

Een dirigent heeft diverse zaken onder zijn hoede:
• Hij kiest de muziek: klassiek, dwingend of opzwepend?
• Hij bedenkt de benodigde instrumenten of zang.
• Hij stelt het orkest samen.
• Hij zorg dat iedereen de muziek kent.
• Hij geeft aan wat hij van wie wanneer verwacht.
• Hij houdt zijn doel voor ogen.
• Hij leidt het orkest.
• Hij stelt het orkest bij wanneer dat nodig is.

Muzikale ambities

Allereerst heeft de dirigent een orkest nodig. Hij kan het niet alleen. Zijn de juiste muzikanten (zorgverleners) aanwezig en kan de dirigent (patiënt) op het juiste moment een beroep op hen doen? Hebben de muzikanten hun instrumenten gestemd? Vervolgens stelt de dirigent vast wat zijn muzikale ambities zijn. Welke wensen en behoeften heeft hij? Welke zorg en ondersteuning klinken hem als muziek in de oren? Hij maakt een keuze uit de diverse muziekstukken en geeft aan welke instrumenten nodig zijn. Zijn de muzikanten bereid om op het juiste moment de juiste dingen te doen? Of maken de muzikanten hun eigen muziek en laten de dirigent daarmee in zijn hemdje staan?

Valse noten in de zorg

Soms klinkt de muziek vals, dan verloopt de zorg anders dan de patiënt wenst. Dat kan verschillende redenen hebben:
• De zorgverlener loopt te ver voor de muziek uit. Hij of zij stemt onvoldoende af in zijn team en/of met de patiënt.
• In plaats van de patiënt bepaalt de professional wat er gebeurt.
• De patiënt moet zijn verhaal steeds opnieuw vertellen. Er is geen muziekstuk (individueel zorgplan) beschikbaar, het zorgplan is niet up-to-date, het zorgplan wordt niet gelezen door de zorgverlener of de zorgverlener is niet op de hoogte van het bestaan van een zorgplan.
• De patiënt krijgt geen keuze in de verschillende instrumenten (behandelingen).
• De patiënt krijgt geen ruimte om na te denken over behandelingen en moet meteen beslissen.

Aspecten van zelfmanagement

Een uitgebalanceerd muziekstuk vraagt om aandacht voor drie aspecten van zelfmanagement:
• medisch management (medicijnen, voeding, beweging, samenwerken met zorgverleners)
• sociaal management (werk, onderwijs, sociale relaties, ambities)
• emotioneel management (angst, depressie, onzekerheid).
De patiënt geeft aan hoe hij deze aspecten in zijn compositie, het individueel zorgplan, wil verwerken. De zorgverlener vraag de patiënt wat belangrijk voor hem is. Samen bepalen ze waar de accenten in het zorgplan komen te liggen. Dit is maatwerk, want: ooit twee dezelfde patiënten ontmoet?

Iedereen dirigent?

Patiënten kunnen op verschillende manieren met muziek bezig zijn: naar muziek luisteren, zelf muziek schrijven of één of meerdere instrumenten bespelen. Niet iedereen wil dirigent zijn over zijn zorg. Sommige patiënten beperken zich liever tot een deel van de zorg.

Zelfmanagement heeft een prominente rol in de zorg voor chronisch zieken. Chronisch zieken zijn zelf de meeste tijd aan zet. De rol van de zorgverlener zou kunnen zijn: leer patiënten hoe zij dirigent kunnen worden van hun eigen gezondheid. Werkt u mee aan meer patiënten als dirigent?

Goede voorbeelden

Voelt u zich aangesproken door de titel ‘de patiënt als dirigent’ en maakt u hier in de dagelijkse praktijk werk van?  Ik ben benieuwd naar goede voorbeelden die de patiënt in de rol van dirigent plaatsen en houden. Wat maakt deze voorbeelden succesvol? En wat zijn de effecten hiervan? Zowel voor de patiënt als voor zorgverlener. Wie is bereid deze voorbeelden met mij te delen?