Van protocol naar zelfmanagement
Een grote zorggroep vroeg Vilans om vier workshops te organiseren voor alle praktijkondersteuners. Het thema: zelfmanagement. Een van de workshops eindigde met de vraag van een praktijkondersteuner: 'Wat doe ik dan met het protocol?' Ze sloeg de spijker op zijn kop. Laat ik nou net als titel voor de workshops gekozen hebben ‘Van protocol naar zelfmanagement’!
Dilemma
Meteen kwam het grote dilemma van zorgverleners op tafel en iemand verwoordt het als volgt: 'De zorgverzekeraar vraagt ons om cijfers van patiënten. Klinische parameters die laten zien of patiënten op controle komen en of hun meetwaarden goed zijn. Er is in mijn consulten nauwelijks ruimte voor zelfmanagement, terwijl ik dat het liefste wil!' Het protocol met de bijbehorende parameters staat centraal. Cijfers lijken het consult te regeren. Terwijl zorgverleners de patiënt centraal willen stellen. Hoe dit op te lossen?
Omslag
Zelfmanagement vraagt om een omslag in denken en handelen. Niet langer staat het protocol –met de bijbehorende parameters– centraal, maar ligt de focus op het vergroten van de competenties van de patiënt. Wat weet de patiënt over zijn aandoening? Wat wil de patiënt meer in eigen beheer nemen? Wil en kan hij meer verantwoordelijk zijn voor zijn gezondheid en gedrag? Welk moment is dan het meest passend? En hoe leert hij dan de benodigde vaardigheden? Is hij een lezer, prater, denker of doener? En kun je op zijn leerstijl aansluiten als zorgverlener? Allemaal vragen die niet in protocollen van zorgverleners staan, maar wel de koers van zelfmanagement voor elke individuele patiënt weergeven. Daar liggen kansen voor zorgverleners én patiënten. Wie durft? Geheid dat de patiënt tot meer zelfmanagement komt, als zorgverleners écht aandacht geven aan de vragen en zorgen, die de aandoening voor patiënten met zich meebrengt in hun dagelijks leven. Dan staat niet het protocol op de voorgrond, wel zelfmanagement.
Andere parameters
Zelfmanagement centraal stellen vraagt andere parameters dan alleen de registratie van klinische waarden. Het vraagt om parameters die recht doen aan zelfmanagement. Hoe formuleer je die parameters? Bijvoorbeeld: ‘heeft de zorgverlener advies gegeven over stoppen met roken?’ of: ‘zijn er doelen met de patiënt geformuleerd?’ Wie neemt het voortouw in het opstellen van deze nieuwe parameters? Zorgverleners? Zorgverzekeraars? Onderzoekers? Patiënten? Of samen?
Vertel, vertel, vertel
Zorgverzekeraars willen kwaliteit van zorg: komen patiënten op controle en hoe zijn hun waarden? Ook verwachten ze van zorgverleners dat ze patiënten stimuleren tot zelfmanagement, zodat toekomstbestendige zorg gegarandeerd blijft. Dit vraagt creatieve zorgverleners die op zoek gaan naar nieuwe werkwijzen. Maar vooral: zichtbaar maken hoe je zelfmanagement wilt ondersteunen. Vertel het je patiënt en vraag hem hoe hij aan zelfmanagement wil werken, vertel het je collega en zet een gezamenlijke koers uit, vertel het je zorgverzekeraar en vraag financiële middelen hiervoor, vertel het Vilans en geef ons de goede voorbeelden door, zodat we andere zorgverleners hierover kunnen informeren.
Intervisie
En de workshopdeelnemers? Die zijn enthousiast begonnen aan een intervisietraject. In groepjes gaan zij de komende tijd bekijken hoe ze patiënten meer kunnen ondersteunen in hun zelfmanagement. En hoe ze het protocol minder leidend kunnen laten zijn. Ze geven daarmee handen en voeten aan hun wens om zelfmanagement meer centraal te stellen. Dat doel is alvast gehaald!
Over de auteur
Guest
09 april 2011 om 08:10
Beste Jeanny,
Mooi stukje met duidelijk je oproep om de patient meer als partner/gelijkwaardig te benaderen en hem het stuur weer meer in handen te geven. Dit vraagt om een fundamentele herorientatie van de huidige praktijk(voering) en financiele prikkels. Alles is namelijk gericht op productie en prestatie en niet op kwaliteit van zorg en (lange termijn) uitkomst. Aansluiten bij wat de mens tegenover je nu van jou nodig heeft wordt niet gestimuleerd en beloond is mijn motto.
Ik heb wel nog een vraagpunt voor je. Je stuk lijkt te zeggen dat protocollen zelfmanagement in de weg staan. Het is of stimuleren van zelfmanagement of het volgen van het protocol. Ik ben het hier zelf niet mee eens. Ik zal kort verwoorden hoe ik hiernaar kijk.
Vroeger had je reactieve ongestructureerde en goed bedoelde chronische zorg. Sterk afhankelijk van de kwaliteit en gestructureerdheid van de zorgverlener.
Om dit ongestructureerde meer body en vorm te geven is het belangrijk om eerst te werken met protocollen en standaarden. Dit hebben we net als bij iets nieuws leren en ons gedrag veranderen nodig blijkt iedere keer weer. Als je leert autorijden moet je ook eerst heel strict de regels volgen, opschakelen van 1-2-3-4 etc en terugschakelen van 4-3-2-1 etc.
Als je helemaal ervaren bent en bekend met de gestandaardiseerde en geprotocolleerde zorg dan kun je dit weer maatwerk en patient gericht gaan toepassen en het protocol als onderlegger op maat aanbieden. Dat is gestandaardiseerd maatwerk, wat iets anders is dan reactieve ongestructureerde zorg. Ik ben van mening dat je pas over kunt stappen naar maatwerk als je precies weet wat standaard nodig is. En dan kun je aansluiten bij de individuele behoefte en het zelfregelvermogen van de patient en zijn familie. Hierbij gaat het dan zowel om zorg als welzijn en kwaliteit van leven: werk/prive, voeding, sporten, keuzes etc.
Pas als je goed kunt autorijden kun je afremmen voor de bocht en soepel van de 5 naar de 2 terugschakelen zonder horten en stoten. Dan kun je goed autorijden.
Dus voor mij zijn protocollen voorwaardelijk voor maatwerkzorg=aansluiten bij het zelfregelvermogen van de mens tegenover je=zelfmanagement.
Groeten Jan Joost
Guest
12 april 2011 om 00:15
Zelfmanagement is een paradigma dat wordt gepresenteerd in de zorgstandaarden die op het Chronic Care Model zijn gebaseerd. Het wordt op grote schaal omarmd mede omdat men hoopt hiermee een middel te hebben om de gevolgen van de toenemende vraag naar zorg enigszins in de hand te kunnen houden. Het principe lijkt logisch en is sympatiek. Natuurlijk wens je mensen een grote mate van zelfmanagement toe.
Maar voor zorgverleners in de eerste lijn lijkt het verwerven van de vaardigheden om mensen optimaal tot zelfmanagement uit de dagen en hen daarbij te ondersteunen, heel lastig! Evelien Heinrich laat dat in haar recent verschenen proefschrift waarin ook DIEP werd geëvalueerd, ook zien. Intensief getrainde praktijkondersteuners bereikten bij hun patiënten niet meer zelfmanagementvaardigheden dan een controlegroep.
Zie daar het dillema: zelfmanagement behelst een belangrijk concept maar de vaardigheden om succesvol mensen te brengen tot een goed zelfmanagementniveau zijn kennelijk lastig te verwerven.
Hoe deze worsteling te overwinnen, Jeanny en anderen?
Guest
12 april 2011 om 09:19
Beste Jan Joost en Hans,
Dank voor jullie eerste reactie op mijn oproep voor nieuwe paramaters die recht doen aan zelfmanagement.
De zorg is inderdaad niet zwart-wit: of zelfmanagement of het protocol. Wat ik vooral hoor is dat het protocol te sterk leidend is en minder als onderlegger voor kwalitatief goede zorg wordt toegepast. Dat maakt dat patienten in het nauw komen, zoals een ervaringsdeskundige mij een keer vertelde: "ik ben geen geprotocolleerde patient". Ik schrok daar toen van: wat gebeurt er in de zorg dat deze kreet uitlokt?" In die zin onderschrijf ik je redenering. In een expertmeting over zelfmanagement vertelde een verpleegkundige dat zelfmanagement een makkelijker te hanteren item is voor expert dan voor junior verpleegkundigen: "je moet durven afwijken van je protocol".
Mijn vraag is vooral: hoe stimuleren we zorg die recht doet aan eigen keuzes en eigen mogelijkheden van patienten?
Zelfmanagementondersteuning vraagt specifieke competenties van zorgverleners. De vraag is ook hoe het zorgproces tussen patient en zorgverlener er precies uitziet. Is er sprake van gezamenlijke besluitvorming? En mogen patienten andere keuzes maken dan die de zorgverlener voor ogen had?
Weten we ook bij welke patienten interventies gericht op zelfmanagement goed werken? En wat werkt dan bij wie? Motivaction heeft hiertoe een eerste aanzet gemaakt. Deze kennis geeft inzicht in de groep patienten: wie wil hoeveel en welke soort ondersteuning? En van wie dan: zorgverlener, eigen netwerk, andere patienten?
Uit mijn contacten met zorgverleners blijkt dat zij zich gesteund voelen in het ondersteunen van zelfmanagement als zij niet alleen klinische parameters moeten aanleveren. Het gaat om meer. Andere parameters kunnen naar mijn idee zelfmanagement nog meer stimuleren. Hoe kijken anderen hier naar? Wat is nu nodig?
Guest
18 mei 2011 om 10:18
Hoi Jeanny,
Heel goed om zelfmanagemant meer centraal te stellen. Ik ben het wel eens met vorige reaktie dat je protocol niet los kan laten, dit is wel uitgangspunt voor je zorg als professional. Om zelfmanagement te laten slagen zal je als hulpverlener over goede gesprektechnieken moeten beschikken om de patient te begeleiden om zijn eigen keuzes te maken. Hoe po-ers met protocollen omgaan heeft ook met hun denk niveau te maken. Uit onderzoek blijkt dat mesnen die zwart/wit denken ook heel goed protocollair kunnen werken, maar kunnen zij ook omslag naar zelfmanagement maken
Ook vraag ik me af of zelfmanagemant voor alle patienten haalbaar is. Wat te doen met groep patienten die tevreden is/niks wil veranderen maar wel een hoog risico lopen. Hoe ga je hier als hulpverlener mee om.
Kortom goed dat hier aan gewerkt wordt , maar er zal nog wel veel gedaan moeten worden om het te laten slagen.
Anneke
ygvanderboon-Anthony
17 maart 2012 om 15:45
Hoi jeanny
Ik heb je artkel gelezen, ik maak je hierbij een compliment, want als je het hebt over protocollen dan kan ik je een boek werk over mailen.
Te vaak zijn protocollen de wijze hoe men aan de slag gaat men vergeet de persoon waar het omgaat.Ik leer mijn leerlingen dat een protocol een leidraad is, maar dat de zorgvrager niet vergeten mag worden,want hij/zij kent zijn eigen regie van wat ziek en gezond is.voorlichting is voor mij een essentieel onderdeel bij zelfmanagment,het leren luisteren naar je klant kan heel wat werkdruk veminderen in de zorg.Zelfmanagment is ook voor groepen haalbaar ook die niet willen luisteren en de keuze maken om toch voor een hoog risico te gaan,Hen voorlichten en de keuze aan hen overlaten dat is ook zelfmanagment voor je eigen gezondheid.want de zorgvrager maakt zijn eigen keuze.n de zorgvrager die ,die keuze niet kan maken door welke oorzaak dan ook,kan je begeleiden in wat hij/zij zelf kan,of zijn mantelzorg verlenen kan hem hierin ondersteunen.
Ik kan het met de persoon die tegen je zei ik ben geen protocol eens zijn ,want ja ik ben mens en ik kom met mijn hulpvraag naar je toe als hulpverlener. en ik kom niet naar het protocol.
ik rij auto maar ik maak de keuze om te gaan rijden,ik leer de theorie en ik oefen de vaardigheid,maar eenmaal het rijbewijs sta ik er alleen voor om verder te kunnen. en zie je vaak dat de rijstijl niet hetzelfde is als wat je geleerd hebt.je kan een protocol gebruiken maar wie zegt het dat het gemaakte protocol bij mij past. flexibiliteit is soms ver te zoeken en creativiteit bij het vasthouden aan protocollen(het is een leidraad).
yvonne van der Boon