Ondersteunde communicatie: methodieken en hulpmiddelen

Bij ondersteunde of totale communicatie is het belangrijk alle aanwezige mogelijkheden voor communicatie te benutten en accepteren en het gebruik te stimuleren. Door goed aan te sluiten bij het communicatieniveau en alle middelen op de juiste manier in te zetten kunnen we de kans op succes aanzienlijk vergroten.

De communicatie(vraag) in kaart brengen

Ondersteund communiceren begint met een OC-assessment. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door een multidisciplinair team van deskundigen: logopedist, gedragsdeskundige, ergotherapeut en persoonlijk begeleider. Zij onderzoeken mogelijkheden en beperkingen van de persoon en zijn omgeving om een goed beeld te krijgen van:

• mogelijkheden en beperkingen op het gebied van visus, gehoor, (senso)motoriek, taalontwikkeling (zowel uiten als begrijpen) en algemeen ontwikkelingsniveau
• omgeving: zijn er beperkingen bij de communicatiepartners? 
• interactie: inhoud van de communicatie (meedoen in gesprekken, communiceren over de dagelijkse gang van zaken of aandacht kunnen trekken), in welke situaties wil de cliënt communiceren en hoe communiceert hij nu?

De resultaten uit het onderzoek leiden tot doelen die worden vastgelegd in een interventie- of communicatieplan. Er zijn verschillende methoden om zo'n plan en alle stappen vast te stellen, zoals de Weerklankmethode of de COCP-methode.

Methodieken kiezen

Sommige methodieken zijn speciaal voor deze doelgroep ontwikkeld door orthopedagogen, psychologen of logopedisten. Maar er zijn ook methoden die voortkomen uit de taalwetenschappen of revalidatiesector. Sommige zijn wetenschappelijk getoetst, de meeste zijn in de praktijk ontstaan.
De website www.communicatiemethodenemb.nl biedt informatie over de verschillende methoden en een keuzewijzer. Alle methoden staan in een overzichtelijk schema zodat ze makkelijk met elkaar te vergelijken zijn. Zo kunt u de methode kiezen die het beste past bij de situatie en de gestelde doelen.

Hulpmiddelen kiezen

De keuze voor een hulpmiddel begint altijd met een pakket van eisen op basis van de gegevens uit het OC-assessment. Bijvoorbeeld:

• moet gebruik maken van symbolen (aansluitend bij communicatieniveau) en grote afbeeldingen met een goed contrast (door visusbeperking)
• moet te bedienen zijn door aanwijzen met een grove handbeweging (motorische vaardigheden)
  moet spraakuitvoer hebben
• moet uitbreidingsmogelijkheden van de woordenschat op korte en langere termijn hebben (ontwikkelingsmogelijkheden taal)

Niet-technologische hulpmiddelen worden beperkt aangeboden en zijn voor een groot deel zelf bedacht en gemaakt.  Voorbeelden: communicatiekaarten of -klappers, verwijzers (concrete voorwerpen), fotomapjes.

Technologische hulpmiddelen sluiten meestal aan op het symbolische of pre-symbolische communicatieniveau door gebruik van tekeningen, foto’s, plaatjes en/of tekst. Er zijn eenvoudige technologische hulpmiddelen met 1 tot 40 boodschappen en geavanceerdere hulpmiddelen met een oneindig aantal boodschappen. De geavanceerdere hulpmiddelen hebben vaak ook mogelijkheden om te e-mailen en/of kunnen als omgevingsbediening (van bijvoorbeeld radio/ tv en verlichting) worden ingezet.

Waarop letten?

Bij het kiezen van een hulpmiddel moet u letten op:

• de communicatievorm waarop het hulpmiddel gebaseerd is (bijvoorbeeld het gebruik van symbolen)
• of het hulpmiddel makkelijk vervoerd kan worden (op rolstoel of op het lichaam)
• het gebruiksgemak (eenvoud van invoeren van boodschappen, vereiste technische kennis)
  bedieningsmogelijkheden (indrukken van knoppen)
• extra mogelijkheden zoals omgevingsbediening, e-mail, agendafunctie.

In de Vilans hulpmiddelenwijzer staan veel communicatiehulpmiddelen beschreven.

Mensen in de omgeving zijn per definitie onderdeel van het communicatieprobleem en dus ook van de oplossing. Mensen met beperkingen hebben vaak hulp nodig bij dagelijkse bezigheden, maar ook bij het voeren van regie over hun leven. De omgeving moet regelen, duiden en structureren, maar ook ondersteuning bieden of de omgeving aanpassen waar nodig. Eenvoudig is dat niet. De combinatie met de uitvoering van de dagelijkse begeleiding en/ of verzorging maakt het zeer complex. Een multidisciplinaire aanpak is daarom een must. Professionals (logopedist, ergotherapeut, gedragskundige en persoonlijk begeleider) onderzoeken de mogelijkheden van de cliënt en geven advies over:

• de omgang met de cliënt en het interpreteren van het gedrag
• het gebruik van andere/meerdere communicatievormen en/of –hulpmiddelen, bijvoorbeeld het ondersteunen van de spraak met gebaren en het gebruiken van een communicatiekaart met symbolen.

Effect van hulpmiddelen

Communicatiehulpmiddelen kunnen de kwaliteit van bestaan van mensen met een beperking sterk verbeteren. De grootste winstpunten:

• verbeteren het contact met de omgeving
• stimuleren de communicatieve ontwikkeling
• geven informatie
• bieden veiligheid, overzicht en structuur
• vergroten de zelfstandigheid en zelfredzaamheid
• bevorderen sociale vaardigheden
• bieden de mogelijkheid om zelf keuzes te maken
  

De eerste hulpmiddelen voor mensen die niet of nauwelijks kunnen spreken stammen uit de jaren 70.

• Canon Communicator
  De Canon Communicator was een klein typemachientje waar een strookje papier uitkwam. Je moest wel kunnen typen, en dus lezen en schrijven. Later kwam er een éénfunctie-communicatieapparaat voor mensen die dit motorisch niet konden. Ook kwam er een lichtvlekbestuurde schrijfmachine die met minimale hoofdbewegingen bediend kon worden.
• Bliss-symbolensysteem
  Voor mensen die niet konden lezen en schrijven werd in 1973 het Bliss-symbolensysteem in Nederland geïntroduceerd. Logopedisten maakten zelf aanwijskaarten. Voor spastische mensen was dit een probleem. Men bedacht apparaten met lampjes aan weerskanten. Het punt waar de lichtstralen elkaar kruisten was het aanwijspunt. In deze apparaten paste echter maar een kleine woordenschat en de bediening kostte veel tijd.
• Prisma Communicator
  Voor mensen met zeer beperkte bewegingsmogelijkheden werd in de jaren ’80 de Prisma Communicator ontworpen door de TU Delft. Door oogbewegingen kon de gebruiker via de letters van het alfabet iets duidelijk maken.

In de jaren ’80 ontstonden ook de eerste hulpmiddelen met spraak, zoals:

• de Tiepstem: alles moest fonetisch worden ingetypt en de spraakkwaliteit was slecht
• de Pocketstem: met 32 voorgeprogrammeerde digitale (=ingesproken) boodschappen erg beperkt
• de Bliss-stem: met zowel digitale als synthetische spraak (computerstem).

Latere communicatiehulpmiddelen konden op steeds meer manieren bediend worden. Tegenwoordig zien we steeds meer touchscreens en oogbediening. Ook zijn er veel meer mogelijkheden om zelf communicatiekaarten te maken via de computer. Er zijn systemen met symbolen en foto’s en men hoeft niet meer te knippen en te plakken. Ook eigen foto’s, gemaakt met digitale camera of ingescand, kunnen geïmporteerd worden in de programma’s.

_{Bron: Scala 11; 2008 een uitgave van revalidatiecentrum De trappenberg}

Het Kennisplein Gehandicaptensector ondersteunt een netwerk over ondersteunde communicatie

Publicaties

COCP-vg, onderzoeksrapport (externe link)
Onderzoek naar de effecten, de implementatie en de sociale validiteit van het COCPvg-programma in Esdégé-Reigersdaal.

Links

Modemadvies.be (externe link) 
Website van communicatie- en computercentrum Modem in Vlaanderen met veel praktische informatie over ondersteunde communicatie, downloads en bruikbare links naar andere websites

Communicatiemethodenemb.nl (externe link) 
Website met uitleg over methodieken en een keuzewijzer

Eengoedhulpmiddel.nl (externe link) 
Website van Fireva, de branchevereniging hulpmiddelen met links naar Nederlandse leveranciers van communicatiehulpmiddelen

Eelkeverschuur.nl (externe link) 
Eelke Verschuur is gespecialiseerd in het gebruik van symbolen bij communicatie thuis en in het onderwijs en geeft praktische adviezen over het gebruik ervan. De webwinkel bevat veel materialen (voor het maken van niet-technologische hulpmiddelen) en hulpmiddelen (eenvoudige communicatiehulpmiddelen) voor gebruik bij communicatie en in het onderwijs.

Vilans Hulpmiddelenwijzer 
Website met de Vilans hulpmiddelenwijzer. In deze database kun je op verschillende manieren zoeken naar een communicatiehulpmiddel.

Vlibank.be (externe link) 
Vlibank is een databank met informatie over hulpmiddelen voor personen met een motorische, visuele, gehoor- of spraakhandicap en voor personen met een cognitieve handicap of leerstoornis.

Youtube.com (externe link) 
Op You Tube zijn diverse filmpjes te vinden over het gebruik van communicatiehulpmiddelen bijvoorbeeld een serie van Dynavox Videos. Type “augmentative and alternative communication” in de zoekbalk.