Het belang van informele zorg

Informele zorg is de zorg en ondersteuning die onbetaald en vrijwillig verleend wordt aan mensen met een hulpvraag. We onderscheiden drie vormen van informele zorg, namelijk:

• mantelzorg
• familieparticipatie
• vrijwilligers in de zorg

Mantelzorg

Mantelzorgers zijn partners, familieleden of buren die een belangrijk deel van de verzorging van hun naasten op zich nemen. Afhankelijk van de definitie die gehanteerd wordt, verlenen:

• 3,5 Miljoen mensen mantelzorg. Dit is een brede definitie van mensen die zowel kort- als langdurend, intensief en niet intensief zorg verlenen aan naasten.
• 2,6 Miljoen mensen meer dan acht uur per week of langer dan drie maanden mantelzorg aan mensen die ziek of gehandicapt zijn.
• 1,1 Miljoen mensen langer dan drie maanden én meer dan acht uur per week mantelzorg.

De economische waarde van mantelzorg bedraagt miljarden:

• Mantelzorgers verlenen 60 tot 80% van alle zorg (thuis en in zorginstellingen).
• Als je mantelzorgers zou uitbetalen voor hun werk, kost dat de samenleving drie tot zeven miljard euro per jaar.
• Elke maand die cliënten in Nederland langer thuis wonen door mantelzorgondersteuning scheelt de staat zo’n 500 miljoen euro per jaar.

Mantelzorg vertegenwoordigt niet alleen een flinke economische waarde, maar kent ook grote sociale voordelen.

Voldoende informele zorg houdt cliënten langer thuis:

• Opname volgt vaak nadat informele zorg wegvalt. Bijvoorbeeld na een dusdanige verslechtering van de situatie van de hulpbehoevende dat de mantelzorgers het niet meer aankan, of van het plotseling wegvallen van informele hulp (respectievelijk 37% en 70%).

Mantelzorgers helpen bij de persoonlijke verzorging in verpleeghuizen:

• 25-31% Van de bewoners ontvangt regelmatig persoonlijke verzorging van mantelzorgers. Eén op de tien bewoners ontvangt dagelijks hulp van mantelzorgers (vooral bij eten en drinken).
• 59-69% Van de bewoners in verpleeghuizen ontvangt hulp van mantelzorgers bij het verplaatsen.
• Er is een onderscheid tussen bewoners van een somatisch verpleeghuis en een psychogeriatrisch verpleeghuis. Bij een psychogeriatrisch verpleeghuis krijgen bewoners vaker hulp van vrijwilligers en bij somatische verpleeghuizen meer van mantelzorgers.

Cliënten hebben grotere kans om thuis te kunnen sterven door een goede samenwerking tussen mantelzorgers en beroepskrachten:

• Cliënten hebben drie keer meer kans hebben om thuis te overlijden als thuiszorg de mantelzorgers ondersteunt. Dit geldt niet voor cliënten die alleen maar mantelzorg of alleen maar professionele zorg krijgen. Het samenspel tussen mantelzorg en professionele zorg is dus essentieel.
• Vooral cliënten die samenwonen met de mantelzorger hebben meer kans hebben om thuis te overlijden én als de huisarts regelmatig op huisbezoek komt én als de cliënt uitdrukkelijk zijn wens om thuis te sterven kenbaar heeft gemaakt.

Familieparticipatie

Familieparticipatie is het meehelpen door een naaste bij de verzorging van een familielid in een (zorg)instelling. Anders dan bij mantelzorg neemt de familie de zorg niet helemaal of gedeeltelijk over. Cijfers rond familieparticipatie:

Ongeveer driekwart van de tehuisbewoners krijgt minimaal eens per week bezoek.

• Vooral naaste familie doet aan familieparticipatie: de kinderen of, indien aanwezig, de partner.
• Familie biedt deze hulp vooral omdat de bewoner het zelf prettig vindt.
• Ruim 10% van de tehuisbewoners krijgt hooguit één keer per maand bezoek.

Aandacht voor familieparticipatie kent verschillende voordelen:

• De familie maakt deel uit van het netwerk van de cliënt of de bewoner. Belangrijk is om dit netwerk ook in de zorg in stand te houden. Dit helpt de cliënt om een volwaardige plek in zijn sociale omgeving te houden.
• Familie weet vaak meer over de cliënt dan de organisatie. Hun informatie helpt om verantwoorde zorg te geven. Dat is vooral belangrijk als de bewoner zelf zijn wensen en behoeften niet goed kan verwoorden.
• Familieleden kunnen voor leven in de brouwerij zorgen. Zij brengen het sociale leven in de organisatie en zorgen voor sfeer en gezelligheid. Cliënten én medewerkers profiteren daarvan.
• Veel organisaties komen - nu of in de toekomst – handen tekort. De inzet van familie is hard nodig om cliënten kwaliteit van leven te bieden.

Vrijwilligers

Vrijwilligers in de zorg verrichten onbetaalde en niet verplichte werkzaamheden vanuit een georganiseerd verband. Ze doen dit voor mensen die zorg en ondersteuning nodig hebben en met wie ze voorafgaand aan de zorg nog geen band hebben. In de zorg zijn vele vrijwilligers actief:

• In de zorg zijn naar schatting meer dan 420.000 vrijwilligers werkzaam, waarvan ruim 150.000 binnen verzorgings-, verpleeghuizen en gehandicaptenorganisaties.
• Gemiddeld besteden de vrijwilligers elf tot zeventien uur per maand aan het vrijwilligerswerk. Samen bieden deze vrijwilligers rond de 4,5 miljoen uren hulp en zorg per maand. Ouderen vormen de belangrijkste doelgroep in het vrijwilligerswerk in de zorg, gevolgd door eenzamen en zieken.
• De mate van hulp van vrijwilligers bij persoonlijke verzorging verschilt per instelling. In verzorgingshuizen krijgt 6%, in somatische verpleeghuizen 14% en in psychogeriatrische verpleeghuizen 23% van de bewoners geregeld hulp.
• Ook de mate van hulp van vrijwilligers bij verplaatsen verschilt per instelling. In verzorgingshuizen krijgt 16%, in somatische verpleeghuizen 31% en in psychogeriatrische verpleeghuizen 49% van de bewoners geregeld hulp.

De Erasmus Universiteit berekende voor vrijwilligersorganisatie De Zonnebloem de economische waarde van vrijwilligerswerk. In Nederland bedraagt dit minimaal vijf miljard euro. De berekening gaat uit van een vergoeding voor informele arbeid van vijf euro per uur. Nemen we de marktprijs voor dienstverlening als uitgangspunt, dan stijgt de economische waarde van vrijwilligerswerk tot ver boven de twintig miljard.

Vrijwilligerswerk in zorg en welzijn draagt in sterke mate bij aan de vorming van sociale verbanden, aan behoud van normen en waarden en aan betrokkenheid bij de maatschappij. Voor vrijwilligers bevordert het werk de sociale participatie en de kwaliteit van leven. Bovendien verlicht de gedane arbeid de zorgtaken van familie en de druk op de betaalde zorg.

Toekomst van informele zorg

Informele zorg krijgt een steeds hogere plek op de agenda van politiek en beleid. Zonder ingrijpen dreigt de zorg onbetaalbaar te worden door de vergrijzing en ontgroening. Ook speelt het (dreigende) personeelstekort in de zorg.

Een eerste maatregel is het terugbrengen van de verantwoordelijkheid voor zorg naar de burger zelf, bijvoorbeeld door de Wet op de Maatschappelijke Ondersteuning. Hierdoor komt meer werk voor rekening van informele zorgers rond een cliënt. Voor zorginstellingen is het daarom essentieel om meer, bewuster en actiever te investeren in informele zorg. Nu is dat vaak nog maar marginaal.

Een andere reden om te investeren in informele zorg is het groeiende besef dat goed samenspel tussen formele en informele zorg invloed heeft op de kwaliteit van zorg en leven. Goed samenspel verhoogt de tevredenheid van cliënten, mantelzorgers, familie en werknemers in de zorg.

De huidige en toekomstige zorg kan niet zonder informele zorgers zoals mantelzorgers, vrijwilligers en familie. Daarom staat informele zorg steeds hogere op de agenda van politiek en beleid:

• De Wet op de Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) en de verschuiving van functies uit de AWBZ naar deze Wmo. Burgers benutten eerst hulpbronnen in de eigen omgeving voordat ze een beroep kunnen doen op professionele zorg.
• Invoering van het protocol gebruikelijke zorg bij de indicatiestelling voor AWBZ-zorg. De AWBZ gaat ervan uit dat huisgenoten voor elkaar zorgen Het Sociaal en Cultureel planbureau berekende dat mantelzorgers door de invoering van dit protocol meer en intensiever zijn gaan zorgen. Ook de belasting van de mantelzorger neemt toe.
• Strenger wordende kwaliteitseisen en nadruk op doelmatigheid. Hierdoor neemt de ‘regel- en verantwoordingslast’ (rapporteren, meetweken valpreventie etc.) voor beroepskrachten toe en is er minder tijd voor contact met de zorgvragers.
• Invoering van zorgzwaartepakket. Beroepskrachten moeten zich steeds meer beperken tot basiszorg en er is weinig tijd voor ‘de leuke dingen’. Hiervoor doen zorgorganisaties steeds vaker een beroep te op familie en vrijwilligers.
• Invoering zorgleefplannen. Het kwaliteitsbeleid en de Normen voor Verantwoorde Zorg verplichten instellingen om zorg(leef)plannen voor cliënten te maken. Deze plannen beschrijven de zorgbehoefte en behandelingsplannen van cliënten. Ook staat hierin de levensgeschiedenis, wensen ten aanzien van de woon- en leefomgeving, participatie, mentaal welbevinden en autonomie. Instellingen betrekken vaker de mantelzorgers en familie als de cliënt niet in staat is om informatie te geven. Ook staan in het plan afspraken met familie over de zorg die zij (willen) geven.
  

Links

Zorg Beter met Vrijwilligers (externe link)
De zorg wordt beter mét de inzet van vrijwilligers. Maar dat gaat niet zonder betere zorg vóór vrijwilligers.

Expertisecentrum Mantelzorg (externe link)
Het Expertisecentrum Mantelzorg biedt materiaal om het samenspel tussen formele en informele zorg te verbeteren.

SCP (externe link)
Publicatie: Een beeld van de mantelzorg in Nederland (externe link)

SCP (externe link)
Publicatie: Toekomstverkenning informele zorg

SCP (externe link)
Publicatie: Oudere tehuisbewonders

Nationaal Kompas (externe link)
Het Nationaal Kompas Volksgezondheid over informele zorg

CIZ (externe link)
Informatie over gebruikelijke zorg