Kwetsbare mensen ondersteunen met de levensloopbenadering

De levensloopbenadering is een methode die welzijnswerkers helpt om kwetsbare mensen te ondersteunen   bij het sturen en plannen van hun gewenste kwaliteit van leven. Dit kunnen ouderen zijn maar ook jongere mensen met beperkingen. De levensloopbenadering biedt niet alleen aan beroepskrachten maar ook aan de actieve sociaal weerbare burger een kader om zich als vrijwilliger in te zetten voor de kwetsbare medeburger.

Vooral bij life-events (overlijden partner, optreden ziektes en beperkingen) kunnen de vaardigheden van mensen afnemen om hun leven te analyseren en bij te sturen. Bij tijdige signalering van deze afnemende stuurkracht kunnen welzijnswerkers met (relatief) geringe middelen bijsturen. Dit komt tegemoet aan de wens van mensen om zo lang mogelijk regie over het eigen leven houden. Ook komt het tegemoet aan het Nederlandse beleid om de kosten van de zorg te verminderen.

Drie pijlers

Drie belangrijke ingrediënten van de levensloopbenadering zijn stuurkracht, balans op vijf levensdomeinen en een inspirerende omgeving.

Stuurkracht

Stuurkracht bestaat uit vaardigheden die mensen in staat stellen hun leven te analyseren en bij te sturen. Dat zijn ten eerste de cognitieve vaardigheden, maar die nemen af naarmate de leeftijd vordert. Daarnaast beschikken mensen ook over ‘softwarevaardigheden’, zoals levenswijsheid, ervaringskennis en het kunnen omgaan met emoties en complexe situaties. Deze stuurvaardigheden ontwikkelen zich later gedurende het leven en zijn veelal nog onbenut als bronnen van stuurkracht. Ze zijn de ‘stille kennis’ die mensen in zich hebben.

Balans op levensdomeinen

De identiteit van mensen bestaat uit vijf domeinen. Dit zijn: lichaam en geest, sociale relaties, materiële zekerheid, arbeid en presteren, en waarden en inspiratie. Mensen ervaren welzijn en kwaliteit van leven als er een balans is op deze vijf domeinen.

Onbalans op één of meerdere domeinen kan optreden bij het ouder worden. Vaak gaat het om ingrijpende gebeurtenissen (life events), bijvoorbeeld als zich ernstige gezondheidsproblemen voordoen, de partner wegvalt of mensen werk of inkomen verliezen. Het verlies op het ene domein kan doorwerken op het andere domein. Treden er op teveel domeinen verlies en beperkingen op én is er sprake van een beperkte of afnemende stuurkracht, dan kan een negatieve spiraal ontstaan. Het gevolg is vereenzaming, toenemende lichamelijke of psychische problemen. Hierdoor neemt de zelfredzaamheid af en de zorgbehoefte toe.

Ervaren mensen onbalans, dan proberen zij dit te herstellen door compensatie te zoeken op domeinen waar ‘winst’ is te behalen. Bij blijvende verminderde mobiliteit investeren mensen bijvoorbeeld juist in sociale relaties. Dit proces verloopt optimaal als de leefomgeving voldoende inspiratie, uitdaging en mogelijkheden biedt.

Een inspirerende omgeving

Te grote druk of betutteling vanuit de omgeving leidt tot apathie en stress. Te weinig druk of uitdaging leidt tot verveling. Een omgeving is optimaal als er een ‘fit’ is tussen stuurvaardigheden en omgevingsdruk. Mensen met grote stuurkracht hebben meer omgevingsdruk nodig om goed te presteren dan mensen met minder stuurkracht. Dit inspireert en zet aan tot actie. Vooral in seniorencomplexen is  vaak sprake van een weinig uitdagende fysieke en sociale omgeving.

Positieve spiraal behouden

Het compensatieprincipe tussen de domeinen, de stuurkracht en de aspecten van de leefomgeving vormen één samenhangend geheel. De sleutel tot het behouden en bevorderen van zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie van (potentieel) kwetsbare burgers ligt in de dynamiek van deze pijlers.

Om te voorkomen dat mensen in een negatieve spiraal terecht komen is gelijktijdige aandacht nodig voor ondersteuning van de persoonlijke stuurkracht, het bieden van compensatie op kansrijke levensdomeinen en het creëren van een inspirerende omgeving. In die omstandigheden zijn ook kwetsbare burgers uitstekend zelf in staat om de ontstane onbalans in hun leven bij te sturen. 

Werken volgens de levensloopbenadering

Welzijnswerkers die volgens de levensloopbenadering werken, benutten expertise en interventiemethodes gericht op de verschillende onderdelen van de levensloopbenadering. Namelijk:

• Cliëntondersteuning, advies en informatie (vroegtijdige signalering en regieondersteuning)
• Ondersteuning bij herstel van onbalans op levensdomeinen (life-events)
• Beschikbaarheid van diensten en voorzieningen op alle belangrijke levensdomeinen (een keten van diensten)
• Een geschikte omgeving (sociale samenhang, sociale activering, buurtvoorzieningen, ontmoetingscentra). 

Bekijk het levensloopmodel (pdf)

De levensloopbenadering helpt mensen om zo lang mogelijk de regie over hun eigen leven te houden. Welzijnswerkers helpen mensen om hun persoonlijke stuurkracht te behouden, compensatie te zoeken op kansrijke levensdomeinen en een inspirerende leefomgeving te creëren.

Het gebruik van de levensloopbenadering helpt onbalans in het leven van kwetsbare mensen te voorkomen. Dat is belangrijk, want als er sprake is van onbalans neemt de kans op vereenzaming en sociaal isolement snel toe. De kwetsbare burger raakt uit beeld, weigert hulp of krijgt te maken met vele hulpverleners over de vloer. Opname in een verpleeghuis wordt dan op den duur onvermijdelijk.

De komst van de Wet maatschappelijke ondersteuning in 2007 markeert de overgang van een verzorgingsstaat naar een participatiemaatschappij. Niet ‘zorgen voor’ maar ‘ervoor zorgen dat…’ is het nieuwe parool.

Burgers zijn verantwoordelijk voor eigen welbevinden. Pas als deelname aan de samenleving op eigen kracht niet lukt en ook het sociale netwerk de ondersteuning niet kan bieden, zijn er algemene voorzieningen waar de burger een beroep op kan doen. En áls deze dan nodig zijn, richten ze zich niet alleen op de persoon, maar ook op diens sociale netwerk. De levensloopbenadering sluit naadloos op deze ontwikkelingen aan.

Links

Interactief levensloopbeleid (externe link)
Publicatie met vensters en gereedschap om de tweede levenshelft vorm te geven. Auteur: Piet Houben

Het handwerk van de levensloop (externe link)
Publicatie over bouwen aan loopbaan en persoonlijk welbevinden. Auteur: Trees van Gennip

Levensloopacademie (externe link)
Kennis- en adviescentrum voor ontwikkeling en groei van mensen in hun tweede levenshelft, met veel nuttige publicaties.

Krachtig 80! (externe link)
Publicatie met gesprekken met tachtigplussers uit alle lagen van de bevolking. Tachtigplussers verstaan de kunst van het ouder worden tot in de finesses en ze richten zich doelbewust op de mogelijkheden die het leven hen biedt.

Het verhaal van je leven (externe link)
Beschouwende teksten en methoden om te praten over 'het levensverhaal'.

Woonservicewijken (externe link)
Het doel van de Stichting Woonservicewijken Escamp is dat bewoners lang zelfstandig en zelfredzaam kunnen wonen in de eigen sociale omgeving en daarbij kwaliteit van leven ervaren.

Documenten

Levensloopbenadering en verschillende doelgroepen (pdf)

Vragenlijst over de organisatiecultuur en de levensloopbenadering (pdf)
Toelichting bij de vragenlijst (pdf)