Van cliëntondersteuning naar netwerkondersteuning

Om in de toekomst goede zorg te kunnen blijven geven, moet de structuur van de zorg veranderen. Nu dreigt de zorg onbetaalbaar te worden. Ook neemt het personeelstekort toe. Om dit tegen te gaan, is een aantal beleidsveranderingen en politieke maatregelen aangenomen.

Een eerste maatregel is het terugbrengen van de verantwoordelijkheid voor zorg naar de burger zelf, bijvoorbeeld door de Wet op de Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo). Hierdoor komt meer zorgwerk voor rekening van informele zorgers rond een patiënt. Keerzijde is dat mantelzorgers overbelast kunnen raken. Ook op vrijwilligers wordt vaker en intensiever een beroep gedaan, vanwege de bezuinigingen in de zorg.

Voor zorginstellingen heeft dit als gevolg dat zij in de toekomst meer moeten investeren in beleid voor en begeleiding van informele zorgers. De organisaties moeten meer gaan doen aan het ondersteunen van het netwerk rond cliënten. Ook het bevorderen van zelfredzaamheid en participatie wordt belangrijker. Van cliëntondersteuning naar netwerkondersteuning dus.

Veranderingen in de samenleving

Diverse veranderingen in de samenleving spelen een rol in de kanteling van zorgaanbod naar het faciliteren van netwerkzorg:

• Vergrijzing zorgt ervoor dat steeds meer mensen zorg nodig hebben, terwijl er minder zorgaanbod is.
• Meer vrouwen hebben een baan en gezinnen zijn kleiner. Daardoor zijn er minder kinderen die de zorg voor hun ouders op zich nemen.
• Gevolg is een groter beroep op mantelzorgers, met het daarbij horend risico op overbelasting.
• De bezuinigingen in de zorg hebben tot resultaat dat vrijwilligers meer activiteiten moeten doen.

Veranderingen in de wet

Om de verantwoordelijkheid voor de zorg terug te brengen naar de burger is een aantal wetten aangenomen:

• De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) van 2007 is een ‘participatiewet’. Iedere burger moet in staat zijn om te participeren in de samenleving. De burger moet bij problemen eerst zelf naar oplossingen zoeken en een beroep doen op de eigen omgeving: zijn sociale netwerk. Gemeenten hebben tot taak burgers hierbij te ondersteunen.
• De Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) is afgeslankt. ‘Enkelvoudige’ vormen van ondersteuning zijn uit de AWBZ gehaald. Alleen burgers met complexe problematiek kunnen via de AWBZ een beroep doen op begeleiding.

Met de komst van de Wmo en de bezuinigingsmaatregelen van de AWBZ ligt de focus steeds meer op de eigen verantwoordelijkheid van burgers. Zij moeten zoveel mogelijk voor zichzelf zorgen (zelfredzaamheid), voor hun naasten zorgen (inzet sociaal netwerk) en zich inzetten voor de samenleving als geheel (participatie).

Mantelzorgers en vrijwilligers zijn het eerste aanspreekpunt voor benodigde zorg. Professionele zorg wordt alleen toegekend als er meer dan gebruikelijke zorg (langdurig) nodig is of niemand in het sociaal netwerk de zorg op zich kan nemen.

Gevolgen voor de zorg

De veranderingen in de zorg hebben de volgende gevolgen:

• Nieuwe manieren van cliëntondersteuning
  Centraal in ondersteuning en begeleiding staat empowerment. Dit is vraaggericht werken en naast de cliënt staan. De cliënt kan individueel of in groepsverband worden ondersteund. Bijvoorbeeld door huisbezoeken, spreekuren hulpverleners (eventueel telefonisch), praktische en sociaal-emotionele hulp, schriftelijk of digitaal informatiemateriaal, trajectbegeleiding, gespreksgroepen of zelfhulpgroepen, casemanagement of zorgbemiddeling. Door de huidige ontwikkelingen moet in de ondersteuning ook het sociale netwerk betrokken worden.
• Nieuwe taken van de gemeente.
  Zelfredzaam zijn betekent dat burgers zelf keuzes moeten maken en hiervoor verantwoordelijk zijn. De gemeente is daarom via de Wmo verplicht de informatievoorziening voor burgers goed in te richten (Wmo-loket). Daarnaast moet de gemeente cliënt- en mantelzorgondersteuning faciliteren. Ook stimuleert en ondersteunt de gemeente alternatieve hulp en zorg in de vorm van vrijwilligerswerk. 
• Andere taken van welzijn- en zorgorganisaties.
  Zorg- en welzijnsorganisaties moeten vrijwilligerswerk en mantelzorg faciliteren in plaats van zelf elke zorg te leveren aan de cliënt. Het hele sociale netwerk moet voor zover mogelijk betrokken worden bij de zorg. De instellingen moeten de cliënt en zijn naasten adequaat informeren over ondersteuning en het mogelijke zorgaanbod. Sommige kwetsbare burgers hebben hulp nodig van organisaties om hun sociale netwerk op te bouwen, te behouden en in te schakelen.
• Kwetsbare burgers langer zelfredzaam.
  Kwetsbare burgers zijn niet altijd in staat zelf de regie over hun leven te voeren. Sommige kwetsbare burgers hebben hulp nodig van organisaties om hun sociale netwerk op te bouwen, te behouden en in te schakelen. Ondersteuning biedt hen de mogelijkheid toch zo lang mogelijk zelfredzaam te zijn. Kwetsbare burgers zijn bijvoorbeeld ouderen, mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking, mensen met psychische of materiële problemen, mantelzorgers of migranten.   
  

Inspringen op de veranderingen in de zorg vraagt van zorginstellingen een kanteling van zorg leveren naar (ondersteunend) faciliteren. Dit heeft invloed op vrijwilligers, beroepskrachten en de omgang met het sociaal netwerk van cliënten.

Vrijwilligers

Door bezuinigingen en de veranderingen in de samenleving ontstaan de laatste jaren nieuwe vormen van vrijwilligerswerk. Denk aan vrijwillig mentorschap, maatjesprojecten, netwerk coaching. Ook is er meer variatie in vrijwilligers. Naast de ‘traditionele’ vrijwilligers zijn tegenwoordig vrijwilligers actief in het kader van de maatschappelijke stages, sociale activering, re-integratie en taakstraffen. Deze groepen hebben verschillende motivaties om vrijwilligerswerk te doen.

In vergelijking met voorgaande jaren zijn mensen nog steeds bereid vrijwilligerswerk te doen, maar hun inzet is anders. Ze willen zich niet meer langdurig vastleggen zoals de traditionele vrijwilligers. Wel zijn ze bereid klussen te doen die aansluiten bij hun eigen interesse en vaardigheden. Zorgorganisaties moeten ervoor zorgen dat vrijwilligerswerk op maat mogelijk is.

Om in de toekomst vrijwilligers te behouden en optimaal in te kunnen zetten, is het van belang te werken aan:

• Goede afstemming en samenwerking, zodat de verhouding tussen vrijwilligers en professionals optimale zorg tot resultaat heeft.
• Aandacht voor maatwerk zowel vanuit de positie van de cliënt als de vrijwilligers.
• Uiting van voldoende waardering voor de vrijwilliger en het vrijwilligerswerk.
• Bezinning op de relatie vrijwilliger - professional om spanningen te minimaliseren.
• Vrijzetten van voldoende financiële middelen voor vrijwilligersbegeleiding.

Sociaal netwerk

Door de invoering van ‘gebruikelijke zorg’ komen meer zorg en huishoudelijke taken voor rekening van het sociale netwerk en vooral de gezinsleden. Het sociale netwerk vangt het wegvallen van de professionele zorg op. Een patiënt krijgt pas professionele zorg als langdurige zorg nodig is, of als de cliënt niemand heeft om de dagelijkse zorg over te nemen.

In de toekomst neemt de behoefte aan mantelzorgondersteuning dan ook toe. Voor het leveren van goede zorg zijn ook andere mensen uit het netwerk van de cliënt nodig. Om het sociaal netwerk optimaal te kunnen inzetten, en daarbij overbelasting te voorkomen, is het van belang om:

• Ondersteuning te bieden aan de cliënt én diens sociale netwerk.
• Het sociale netwerk en vrijwilligers op gelijkwaardige wijze betrekken bij de zorg voor de cliënt. Samen verantwoordelijkheid dragen.
• Mantelzorgers zo goed mogelijk te ondersteunen door mantelzorgmakelaars, steunpunten mantelzorg, Wmoloket, en organisaties zoals Mezzo of MEE. Deze organisaties moeten helpen om meer mensen uit het sociale netwerk in te zetten, zodat de zorg niet alleen op de schouders van mantelzorgers terecht komt.

Beroepskrachten

De functie en taak van professionele ondersteuners zoals Mee-medewerkers, ouderenadviseurs, maatschappelijk werker en ggz-consultenten verandert. De focus ligt nu op de eigen verantwoordelijkheid van burgers. Beroepskrachten moeten cliënten daarom meer gaan ondersteunen en adviseren. Uitgangspunt is dat cliënten ‘verantwoordelijk’ zijn. De wensen en behoeften van cliënten zijn leidend.

Nieuwe taken van zorgmedewerkers zijn:

• Stimuleren van cliënten om zoveel mogelijk de regie over hun eigen leven te houden en zelfredzaam te zijn.
• Op integrale wijze de situatie van de cliënt in beeld brengen. Door te kijken naar zijn fysieke, sociale en psychische beperkingen. Dit vereist een brede blik die verder reikt dan de eigen professie en werkveld.
• Aanpassen van het zorgaanbod als dit noodzakelijk is.
• Een goed beeld hebben van de sociale kaart in hun werkgebied, gemeente of wijk. Zodat ze de cliënt verantwoorde keuzes kunnen bieden.
• Samenwerken met het sociaal netwerk. Dit netwerk bij het gesprek en de oplossingen betrekken.
• Rekening houden met de wensen en behoeften van (ondersteuning van) de leden van het sociaal netwerk.
• Oog hebben voor de mogelijkheden om het sociaal netwerk te vergroten (onder andere door vrijwilligersinzet).
  

Zorgbetermetvrijwilligers (externe link)
De zorg wordt beter mét de inzet van vrijwilligers. Maar dat gaat niet zonder betere zorg vóór vrijwilligers. Zorg Beter met Vrijwilligers, het project van  Vilans in samenwerking met MOVISIE, Sting, Agora, ActiZ en VGN helpt zorgorganisaties hierbij. 

Movisie (externe link)
Informatie van Movisie over cliëntondersteuning in de GGZ.

Expertisecentrum Mantelzorg (externe link)
Het Expertisecentrum Mantelzorg is het landelijk kenniscentrum op het gebied van mantelzorg en mantelzorgondersteuning. bestel hier de gratis quickscan 'Kan de mantelzorger dit aan?'