Verbeteren van het samenspel met mantelzorgers

Mantelzorgers zijn familieleden, vrienden of buren die zorg verlenen aan een naaste. Nederland telt ruim 3,5 miljoen mantelzorgers waarvan 2,6 miljoen meer dan acht uur per week of langer dan drie maanden aaneengesloten zorg verlenen.

Toename van mantelzorg

Beroepskrachten en hun leidinggevenden krijgen in het werk steeds meer te maken met mantelzorgers. Een goed samenspel tussen formele en informele zorgverleners is daarom van groot belang. Het contact neemt toe door de invoering van het zorg-leefplan en het zorgzwaartepakket. Maar ook omdat familie tegenwoordig mondiger is. Bovendien maken arbeidstekorten en bezuinigingen mantelzorg onmisbaar.

Overbelasting voorkomen

Ook voor de mantelzorgers is goed samenspel onmisbaar. Tweederde van de mantelzorgers is tussen de 35 en 65 jaar. Zij combineren de mantelzorg met de opvoeding van kinderen, werk en sociale activiteiten. Hierdoor raken mantelzorgers snel overbelast. Goede samenwerking en afstemming met beroepskrachten kan dit voorkomen.

In het samenspel met beroepskrachten vervullen mantelzorgers vier rollen:

• Samenwerkingspartner van de beroepskracht – mantelzorgers treden op als zaakwaarnemer, tolk of verzorger van de cliënt.
• Schaduwcliënt - veel mantelzorgers raken zelf overbelast.
• Ervaringsdeskundige – ze weten veel over de levensgeschiedenis, eetgewoonten hobby’s, kledingvoorkeuren van de cliënt.
• Persoonlijke relatie – mantelzorgers zijn vooral partner, familie, vriend of buur.

Elke rol is gekoppeld aan een werkwoord, die samen het woord SOFA vormen. Deze werkwoorden staan voor de activiteiten van beroepskrachten voor een optimaal samenspel met mantelzorgers:

• Samenwerken – de mantelzorger als partner in de zorg
• Ondersteunen – de mantelzorger als schaduwcliënt
• Faciliteren –de mantelzorger als persoonlijke relatie van de cliënt
• Afstemmen – de mantelzorger als ervaringsdeskundige

SOFA als metafoor

Een sofa is een metafoor voor het samenspel met mantelzorg. Zorgorganisaties hebben er belang bij als mantelzorgers zich goed voelen bij beroepskrachten. Ze kunnen samen op de sofa zitten om te overleggen of te vragen hoe het gaat. Ze kunnen de bank verzetten om eronder te stofzuigen. Beroepskrachten kunnen mantelzorgers aanmoedigen even op de bank uit te rusten. Ook kunnen mantelzorger en cliënt samen op de bank zitten om bij elkaar te zijn.

Samenspel verbeteren

Bij elk werkwoord van SOFA hoort een aantal taken. Deze zorgen voor een beter samenspel tussen beroepskracht en mantelzorger.

Samenwerken:

• Geef informatie over zorg, ziekte en organisatie, zowel mondeling als schriftelijk.
• Betrek mantelzorgers bij het zorg- en behandelplan.
• Vraag wat de mantelzorger wel en niet wil doen aan zorgtaken.
• Maak afspraken over wie wat wanneer doet. Geef mogelijkheden en grenzen aan en bepaal wat nodig is.
• Zorg voor een vast en goed bereikbaar aanspreekpunt.
• Leer mantelzorgers zorgvaardigheden aan.
• Zorg voor een vast contactpersoon voor mantelzorgers.

Ondersteunen:

• Signaleer overbelasting bij de mantelzorger.
• Raad de mantelzorger aan ook om zichzelf te denken. Geef tips hoe hij de zorg in kan passen in zijn leven.
• Maak afspraken om de zorg over te nemen zodat de mantelzorger tijd heeft voor zichzelf (respijtzorg).
• Verwijs naar ondersteuning zoals lotgenoten, de mogelijkheid van respijtzorg, de inzet van vrijwilligers.

Faciliteren:

• Zorg voor privacy van de mantelzorger en de cliënt.
• Respecteer de gewoontes van mantelzorger en cliënt.
• Maak prettig leven mogelijk.
• Stimuleer dat ze leuke dingen met elkaar doen.

Afstemmen:

• Maak gebruik van de kennis van de mantelzorger. Vraag naar de wensen en persoonlijke interesses, behoeften en de levensgeschiedenis van de cliënt.
• Sommige situaties zijn op verschillende manieren te interpreteren. Bedenk dat een beroepskracht en een mantelzorger een andere visie kunnen hebben op een gebeurtenis.
• Houd regelmatig contact met de mantelzorger.
• Probeer aan te voelen waar grenzen liggen.
• Manage verwachtingen. Geef duidelijk aan wat wel en wat niet mogelijk is.
• Neem klachten serieus.

Goed samenspel tussen beroepskrachten en mantelzorgers heeft verschillende positieve effecten.

De cliënt:

• Mantelzorgers helpen bij de zorg en doen leuke dingen met de cliënt.
• Contact met familie en vrienden helpt de cliënt om een volwaardige plek in zijn sociale omgeving te houden.
• Dit vergroot zijn levensgeluk.
• Betere zorg voor de cliënt. Door afstemming met familie heeft de verzorgende meer inzicht in het leven van de cliënt en kan hij zorg op maat bieden.

De mantelzorger:

• Hij voelt zich door goed samenspel erkend, gekend en ondersteund. Dit komt ten goede aan de betrokkenheid en de sfeer.
• Mantelzorgers zijn meer betrokken en blijven een rol spelen in de zorg.
• De kans op overbelasting is kleiner als de mantelzorger weet dat hij voor een gesprek of hulp terecht kan bij de beroepskracht.

De beroepskracht:

• Hij krijgt meer waardering van mantelzorgers en de samenwerking verloopt beter.
• Door de betrokkenheid van de mantelzorgers houden beroepskrachten meer tijd over voor de cliënt.
• Door veel met mantelzorgers te spreken komt de verzorgende veel te weten over het leven van de cliënten.
• Verzorgenden investeren meer in het opbouwen van een relatie met mantelzorgers.
• Ze durven meer het gesprek aan en geven beter grenzen aan (verwachtingsmanagement).

De organisatie:

• Investeren in samenspel met mantelzorgers verdient zichzelf terug. Medewerkers zijn minder tijd kwijt aan klachten en conflicten met familie.
• Vooraf investeren in mantelzorg scheelt in conflicten, klachten en lastige situaties met familie.
• Verzorgenden hebben meer tijd voor de cliënt waardoor het werkplezier vergroot.
  

Links

Expertisecentrum Mantelzorg (externe link)
Landelijk kenniscentrum voor mantelzorg en mantelzorgondersteuning

Documenten

Artikel over het samenspel in tijdschrift Bijzijn (pdf)
Artikel over samenspel tussen beroepskrachten en mantelzorgers

Visiestuk van ActiZ (pdf)
Visiestuk van ActiZ over mantelzorg