Feiten en cijfers over seksueel misbruik

We weten goed hoe vaak seksueel misbruik voorkomt in de gehandicaptenzorg. Voor de ouderenzorg en de ggz is daar meer onduidelijkheid over.

Gehandicaptenzorg

Uit recent onderzoek (RutgersWPF en MOVISIE, 2011) komt de volgende cijfers naar voren.

• Verstandelijke beperking: 61% van de vrouwen en 23% van de mannen. Ouders,  verwanten en professionals geven lagere percentages. Zij zijn vaak niet op de hoogte van het misbruik.
• Lichamelijke beperking: 35% van de vrouwen en15% van de mannen
• Visuele beperking: 21% van de vrouwen en 12% van de mannen
• Auditieve beperking: 42% van de vrouwen en 7% van de mannen. De steekproef voor deze groep was niet representatief.

Ter vergelijking: van de Nederlandse vrouwen en mannen tussen de 15 en 70 jaar geeft een derde van de vrouwen en een op de twintig van de mannen aan ooit seksueel geweld te hebben meegemaakt. Ook vaak, maar minder alarmerend dan de cijfers hierboven. Vooral bij mensen met een verstandelijke beperking. Bij vrouwen met een lichamelijke of zintuiglijke beperking komt het niet vaker voor, maar is de aard van het misbruik ernstiger. Een aanzienlijk deel van dit seksueel geweld heeft zich in de jeugd afgespeeld, met name bij mensen met een lichamelijke of zintuiglijke beperking.

Ouderenzorg

De Inspectie voor de Gezondheidszorg krijgt jaarlijks slechts enkele meldingen van seksueel misbruik uit verpleeghuizen, verzorgingshuizen en thuiszorg. Het is niet duidelijk of dit aantal de werkelijkheid goed weergeeft. Onderzoeksgegevens ontbreken. Deskundigen geven aan dat er weinig aandacht is voor onderwerpen als seksualiteit en seksueel misbruik. Wanneer het onderwerp wel aandacht heeft gaat het meestal om seksueel ontremde ouderen die personeel lastig vallen.

Geestelijk gezondheidszorg

Gemiddeld 25% van alle cliënten in de GGZ heeft met seksueel misbruik te maken (RutgersWPF, 2003). Uit een onderzoek van MOVISIE (2000) binnen drie grote Nederlandse GGZ-organisaties blijkt dat 24% van de cliënten last heeft van lichamelijk opdringerige medecliënten. 17% laat medecliënten soms verder gaan dan ze zouden willen. Van de cliënten meldt 10% dat verpleegkundigen zich grensoverschrijdend gedragen.

Signalen van seksueel misbruik

Signaleren van seksueel misbruik is niet eenvoudig. Seksueel misbruik speelt zich meestal in het verborgene af. Daarom is het belangrijk dat ouders en medewerkers signalen kunnen herkennen en hun vermoeden bespreekbaar durven maken. Een van de belangrijkste voorwaarden is een open houding.

Vermoedens of signalen van misbruik kunnen op veel verschillende manieren naar voren komen. In het gedrag van cliënten, lichamelijke signalen of omgevingssignalen. Bijvoorbeeld een plotselinge verandering in het gedrag, psychosomatische klachten of zichtbare lichamelijke gevolgen. Soms is er een spontane, maar vage of gedeeltelijke onthulling. Medewerkers moeten elke onthulling serieus nemen en actie ondernemen conform de afspraken in de organisatie. Daarbij horen een melding met letterlijke weergave van de uitspraak van de cliënt en een taxatiegesprek door een gedragsdeskundige.

Soms is er een duidelijke onthulling of een 'heterdaad'. Dan worden inspectie en zedenpolitie ingeschakeld. Let ook op het veiligstellen van sporen bij een aanranding of verkrachting, zoals kleding bewaren. Meer informatie over de stappen die managers (en begeleiders) moeten nemen vindt u in de Lijst met signalen van seksueel misbruik (pdf) samengesteld door Marianne Heestermans onder het tabje Meer weten.

Cliënten in de langdurende zorg zijn (deels) afhankelijk van hun omgeving. Van hulpverleners, maar ook van medecliënten en familieleden. Deze machtsongelijkheid vergroot het risico op grensoverschrijdend gedrag en misbruik. Slachtoffers vinden het vaak moeilijk aan te geven dat zij geïntimideerd of misbruikt worden. Juist omdat ze afhankelijk zijn, door schaamte en onwetendheid of omdat ze niet weten bij wie ze terecht kunnen. Of omdat ze simpelweg niet kunnen praten. Het kan een rol spelen dat mensen met een beperking niet leren wat gewenst en ongewenst gedrag is, niet weten dat ze nee kunnen en mogen zeggen, of leren om zich aan te passen omdat dat de enige manier is waarop ze zich staande kunnen houden. Lichamelijke verzorging kan ongemerkt overgaan in grensoverschrijdend gedrag. Vaak gaat dat geleidelijk.

Wat is seksueel misbruik?

Seksueel misbruik is:

• elke vorm van ongewenste seksueel getinte aandacht 
• die tot uiting komt in verbaal, non-verbaal en/of fysiek gedrag 
• die plaatsvindt in een relatie met een ongelijke machtsverhouding en/of een afhankelijkheidsrelatie
• zowel opzettelijk als onopzettelijk

Wat zijn vormen van seksueel misbruik?

Voorkomende vormen:

• seksueel getinte opmerkingen 
• seksueel intimiderend gedrag 
• ongewenste aanrakingen 
• gedwongen ontkleden
• gedwongen om iemand onder de kleren aan te raken
• gedwongen worden om borsten, billen of geslachtsdelen te laten zien (in het echt of op internet)
• gedwongen tot masturbatie
• gedwongen worden naar seksueel getint beeldmateriaal te kijken of te maken
• gedwongen worden tot seksuele opnamen bijvoorbeeld met een webcam 
• gedwongen worden tot het verrichten van seksueel getinte handelingen (manuele en orale seks)
• (poging tot) verkrachting

Mogelijke daders

Uit onderzoek (RutgersWPF) blijkt dat plegers bij mensen met een beperking meestal mannen zijn en bekenden van het slachtoffer. Het kan dan gaan om: 

• (ex)partners
• (vage) kennissen
• medecliënten/ klasgenoten 
• collega’s
• professionals 
• familieleden
• buurtgenoten 
• derden zoals taxichauffeurs of loverboys
• onbekenden

Waar vindt het misbruik plaats?

Bij een kwart van de vrouwen met een verstandelijke beperking vindt het misbruik plaats in een woonvoorziening. Voor mannen met een verstandelijke beperking is dat 8%. Maar ook andere plekken komen voor zoals een auto of busje, het huis van een pleger, bij een vriend of familie of in de buurt (RutgersWPF).

Het Kennisplein Gehandicaptensector ondersteunt een netwerk over preventie van seksueel misbruik 

Publicaties

Beperkt weerbaar (pdf, externe link)
Rapport uit 2011 van  RutgersWPF en MOVISIE met cijfers over seksueel misbruik in de gehandicaptensector

Lijst met signalen van seksueel misbruik (pdf)
Lijst samengesteld door Marianne Heestermans

Links

Begrensdeliefde (externe link)
Databank met instrumenten en materialen over seksualiteit en de preventie, signalering en behandeling van seksueel geweld bij mensen met een beperking.

Movisie (externe link)
MOVISIE werkt aan participatie en zelfredzaamheid van burgers, voor en met overheden, burgerinitiatieven, vrijwilligers- en professionele organisaties.

Rutgers Nisso Groep (externe link)
De Rutgers Nisso Groep ondersteunt professionals door onderzoek, het ontwikkelen van voorlichtingsprogramma's en een Informatiecentrum over seksualiteit.

Seksueelgeweld (externe link)
Website voor professionals over de aanpak van en het beleid over seksueel geweld. Ook voor slachtoffers en plegers die hulp zoeken.