Seksueel misbruik in de gehandicaptenzorg voorkomen

Machtsongelijkheid vergroot het risico op seksueel misbruik. Cliënten in de zorg zijn afhankelijk van zorgverlener(s) en lopen dus extra risico’s. Maar ook tussen ouders en cliënten of cliënten onderling kan er sprake zijn van een ongelijke machtsrelatie. Of tussen cliënten en dienstverleners, zoals vervoerders of de trainer van de sportclub.

Zorgverleners en hun organisatie dragen de verantwoordelijkheid om misbruik zo veel mogelijk te voorkomen. Daarbij zijn de volgende principes van belang:  

De werkelijkheid kennen

Cliënten voelen zich vaak onveiliger dan verwacht. Zij noemen daarbij vooral douches, donkere plekken en kamers die niet afgesloten kunnen worden. Ook het gedrag van medewerkers en andere clienten vinden ze vaak bedreigend. Zorgorganisaties moeten weten hoe het staat met de (beleving van) de veiligheid. Dat kan alleen door cliënten daarnaar te vragen. Ook het perspectief van medewerkers en leidinggevenden is belangrijk. Wat zagen zij? Wat maakten zij mee zonder dat het gemeld werd? En wat is hun visie?

De veiligheid waarborgen

Medewerkers en cliënten horen zich veilig voelen. Er is een sfeer nodig waarin zij open kunnen praten over seksualiteit. Cliënten durven dan eerder vragen te stellen. Ze krijgen meer zicht op wat normaal gedrag is en op wat ze al dan niet prettig vinden. Als hun grenzen overschreden worden zullen zij eerder afstappen op een medewerker in wie zij vertrouwen hebben.

De medewerkers toerusten

Medewerkers moeten beschikken over voldoende kennis en vaardigheden over seksualiteit en preventie van seksueel misbruik. Ook moeten zij oog hebben voor de kwetsbaarheid van hun cliënten. Denk bijvoorbeeld aan cliënten met een licht verstandelijke beperking. Ook zij maken gebruik van internet en kunnen in contact komen met loverboys. Ernstig verstandelijk gehandicapten die niet kunnen praten vormen eveneens een kwetsbare groep. Elke groep en elke cliënt heeft een specifieke benadering nodig.

Structurele aandacht en sturing verankeren

Preventie van misbruik vraagt structurele aandacht en sturing. Alle medewerkers moeten ervan doordrongen zijn dat dit deel uitmaakt van hun takenpakket. Preventie moet een verplicht onderdeel zijn van intakegesprekken, ondersteuningsplannen, werkbesprekingen, sollicitatiegesprekken en jaarlijkse analyses.

Seksueel misbruik kunt u voorkomen door hier planmatig aan te werken. Zorg voor een breed draagvlak en betrek daarbij cliënten, ouders/vertegenwoordigers, medewerkers, managers en leidinggevenden. In de toolkit voor preventie van seksueel misbruik vindt u een uitgebreide beschrijving van de nodige stappen en bijbehorende instrumenten.

Naar de toolkit 'Zorg zelf voor betere preventie seksueel misbruik' (pdf)

Stap 1. Analyseer de situatie

Weet wat er goed en minder goed gaat in uw organisatie. Hoe staat het bijvoorbeeld met de veiligheid en de veiligheidsbeleving? Is er een meldprocedure? Is er een cultuur van openheid tussen medewerkers om te praten over wat er beter kan? Kijk welke aspecten in uw organisatie preventie in de weg staan en ook waar kansen liggen. Zo krijgt u beter zicht op doelen voor uw organisatie en op de werkwijze die past bij uw medewerkers en cliënten.

Stap 2. Stel uw doelen

Bepaal op basis van de analyse uw doelen. Bedenk dat u de doelen nooit in één keer kunt bereiken. Stel prioriteiten en hou er rekening mee dat niet alles in één keer lukt. Probeer dingen uit, leer ervan, verzin iets nieuws.

Kies uw doelen op de volgende terreinen:

• Ervaringen en meldingen
  Cliënten voelen zich veilig, signalen en meldingen worden serieus behandeld.
• Attitude van medewerkers
  Medewerkers zien het als hun taak te werken aan seksualiteit en preventie van misbruik.
• Competenties van medewerkers
  Medewerkers hebben voldoende kennis en vaardigheden om af te stemmen op de specifieke doelgroep waarvoor zij werken.
• Sturing door management
  Managers en leidinggevenden moeten preventie van misbruik structureel monitoren en aansturen.

Stap 3. Kies de strategieën

U kunt verschillende strategieën inzetten om uw doel te bereiken. Welke u kiest, is afhankelijk van uw situatie. Wat past het beste bij uw medewerkers? En welke strategie sluit aan bij de belevingswereld van uw cliënten? Er is niet een ‘gouden regel’ die u overal kunt toepassen, u moet op zoek naar de voor uw situatie gepaste verbeterstrategie.

Voorbeelden van strategieën om inzicht te krijgen in de situatie

• Voer gesprekken met cliënten. U kunt mensen met ernstige verstandelijke beperkingen observeren of hun netwerk bevragen. 
• Informeer bij medewerkers en leidinggevenden, liefst anoniem.  
• Analyseer de meldingen. Komen veel meldingen van één locatie of dezelfde cliënt? Welke aanknopingspunten biedt dat?

Voorbeelden van strategieën om een open en veilig klimaat te creëren

• Praat met alle betrokkenen over seksualiteit en preventie van misbruik. Gebruik stellingen, videobeelden, berichten uit de media of casuïstiek. 
• Streef naar optimale werkomstandigheden. Een hoge werkdruk, ruzies, wisseling van teamleiders en fusies hebben een negatief effect op de attitude van medewerkers.   

Stap 4. Leer van ervaringen

Vertaal uw doelen in kleine stappen. Zo maakt u de verbeteringen overzichtelijk en kunnen cliënten en medewerkers leerervaringen opdoen. Ook helpt dat voorkomen dat u grote veranderingen doorvoert zonder te weten of ze werken.

Maak daarbij gebruik van de PDSA-cyclus:

• Plan
• Medewerkers maken op kleine schaal een plan.
• Do
  Medewerkers voeren het plan uit.
• Study
  Medewerkers leren ervan.
• Act
  Medewerkers maken op basis van de leerervaringen een nieuw plan.

Stap 5. Meet resultaten

Meet regelmatig of u resultaten boekt. Dat is bij preventie van misbruik overigens niet eenvoudig. Zo wil afname van het aantal meldingen nog niet zeggen dat het minder voorkomt. Het kan ook betekenen dat medewerkers zich niet vrij voelen incidenten te melden en dat de zogenoemde 'doofpotcultuur' is toegenomen.

Er zijn ook aspecten die wel wat zeggen over het effect van uw inspanningen. Organisaties waarbij preventie van seksueel misbruik goed op orde is, hebben een aantal kenmerken gemeen. Het gaat dan om de attitude en competentie van medewerkers en om sturing vanuit het management. Dat zijn onderdelen die u wél kunt meten.

Wat levert gericht en structureel werken aan preventie van seksueel misbruik op?

• Cliënten en medewerkers praten met elkaar over seksualiteit en preventie van misbruik
• Cliënten voelen zich veilig om vragen te stellen en eventuele incidenten ter sprake te brengen
• Het onderwerp staat structureel bij het management op de kaart
• Het management stuurt de teamleden aan om met preventie bezig te zijn
• Het thema is opgenomen in het zorgplan van elke cliënt, in het teamoverleg en de functionerings- en beoordelingsgesprekken
• In de jaarverslagen staan het aantal meldingen en voornemens tot verbetering
• De kennis en vaardigheden van de medewerkers zijn flink toegenomen
• Samenwerking tussen medewerkers waar vroeger slecht één persoon zich bezighield met preventie
• De meldprocedures zijn verbeterd en de meldcultuur is veiliger. Hierdoor is er beter zicht op de aard van de problemen en is er gerichter actie te ondernemen.

Ervaringen en lessen

Op basis van praktijkervaringen weten we dat resultaten opvallend beter zijn in organisaties waar het management steeds het belang blijft benadrukken van preventie en blijft communiceren met teamleden. Sturing vanuit het management blijkt dan ook de belangrijkste factor om de preventie van seksueel misbruik te verbeteren binnen organisaties. Organisaties die onvoldoende resultaten boekten, blijken een niet sturend management te hebben.

Het Kennisplein Gehandicaptensector ondersteunt een netwerk over preventie van seksueel misbruik

Publicaties

Beperkt weerbaar (pdf, externe link)
Rapport uit 2011 van  RutgersWPF en MOVISIE met cijfers over seksueel misbruik in de gehandicaptensector

Links

Begrensdeliefde (externe link)
Databank met instrumenten en materialen over seksualiteit en de preventie, signalering en behandeling van seksueel geweld bij mensen met een beperking.

Movisie (externe link)
MOVISIE werkt aan participatie en zelfredzaamheid van burgers, voor en met overheden, burgerinitiatieven, vrijwilligers- en professionele organisaties.

Rutgers Nisso Groep (externe link)
De Rutgers Nisso Groep ondersteunt professionals door onderzoek, het ontwikkelen van voorlichtingsprogramma's en een Informatiecentrum over seksualiteit.

Seksueelgeweld (externe link)
Website voor professionals over de aanpak van en het beleid over seksueel geweld. Ook voor slachtoffers en plegers die hulp zoeken.

IGZ (externe link)
Website van de inspectie geeft informatie over hoe te handelen bij seksueel misbruik in zorgorganisaties