Versterken van sociale netwerken met de netwerkcirkel

Het ontwikkelen, onderhouden en versterken van de sociale participatie van mensen met een verstandelijke beperking past in de omslag van aanbodgericht naar vraaggericht werken. Van ‘beschermend’ naar ‘ondersteunend’. Dit vraagt om nieuwe vaardigheden van hulpverleners en vrijwilligers, maar ook van het management.

Leidende pricipes bij sociale participatie

• Mensen moeten kansen krijgen om zelf keuzes te maken.
• Zij zijn aanwezig in en nemen deel aan de samenleving.
• Zij krijgen kansen zich te ontwikkelen.
• Zij kunnen hun vaardigheden gebruiken.
• Zij kunnen relaties aangaan en onderhouden.
• Zij worden door anderen gerespecteerd.

Leidende principes voor hulpverleners

• Uitgaan van de sterke en positieve kanten en krachten van de cliënt.
• In een sociaal netwerk trek je mensen van buiten naar binnen.
• De cliënt is zoveel mogelijk verantwoordelijk voor het contact.
• Creatief zijn en platgetreden paden durven verlaten.
• Gebruik maken van de energie en de contacten van het bestaand netwerk.

Versterking van het netwerk is niet hetzelfde als uitbreiding. Soms is het voldoende bestaande relaties te verbeteren of juist te streven naar inkrimping. Alles hangt af van de individu. Wat voor de één een bevredigend netwerk is, is dat voor de ander misschien niet.

Planmatig werken aan het versterken van sociale netwerken is onder te verdelen in een aantal stappen. Om deze stappen te zetten kunt u de volgende documenten gebruiken:

Condities (word-document)
Adviezen, strategieën en activiteiten (word-document)
Ingevulde netwerkkaart met netwerkcirkel (voorbeeld) (word-document)
Lege netwerkkaart met netwerkcirkel (word-document)
Cursus voor cliënten (word-document)

Stap 1: Bereid u voor

• Leer uw cliënt en zijn netwerk kennen.
• Verzamel informatie over werken aan sociale netwerken (bijvoorbeeld met behulp van de links hierboven).
• Betrek de cliënt bij uw plannen.

Stap 2: Breng het netwerk in kaart

• Maak de netwerkcirkel (gebruik hiervoor de netwerkkaart), zo mogelijk met de cliënt.
• Gebruik begrijpelijke taal, foto’s, pictogrammen.
• Bedenk: de netwerkcirkel is geen doel maar een middel.
• Maak aantekeningen van belangrijke of opvallende keuzes, opmerkingen en ideeën van de cliënt.

Stap 3: Interpreteer de netwerktekening

• Uit hoeveel mensen bestaan de drie cirkels ongeveer? Wijkt dat veel af van wat gebruikelijk is?  (Intimiteit 6-10, vriendschap 6-10, kennissen meer dan 10).
• Getalsverhouding cliëntcontacten versus samenlevingscontacten?
• Getalsverhouding professionele contacten versus andere contacten?
• In welke cirkels staan de professionele contacten, wat valt op?

Over het algemeen blijkt dat cliënten weinig contacten hebben, vooral in het kwadrant samenleving. Vaak staan er relatief veel professionals in, zelf in de binnenste cirkel.

Stel altijd de volgende vragen aan de orde:

• Welke wensen en ideeën heeft de cliënt?
• Welke netwerkleden waren moeilijk te plaatsen?
• Welke keuzes van de cliënt waren verrassend?
• Welke contacten verdienen op het eerste gezicht extra aandacht?
• Welke mensen zou de cliënt vaker of in een andere omgeving willen zien?
• Zou de cliënt meer mensen willen leren kennen? Heeft hij daar al ideeën over?

Als het nodig is om dieper te graven kijk dan ook naar:

• de stabiliteit van de relatie
• de frequentie van het contact
• het initiatief bij het contact
• de bereikbaarheid van het netwerklid
• de activiteiten die men onderneemt
• de wensen die cliënt of netwerklid hebben over het contact

Stap 4: Bedenk mogelijkheden om het netwerk te versterken of uit te breiden

• Ga zoveel mogelijk uit van de interesses, wensen en eigenschappen van de cliënt.
• Werk de gegevens uit stap 2 uit om te bedenken hoe je het bestaande netwerk kunt versterken.
• Bedenk manieren waarop de cliënt zijn netwerk zou kunnen uitbreiden. Welke kansen biedt de omgeving. waarin de cliënt al regelmatig komt? In welke nieuwe omgeving zou de cliënt mensen kunnen leren kennen?
• Bedenk aanvullende strategieën om met de cliënt aan het netwerk te werken.

Stap 5: Maak een actieplan

• Welke mogelijkheden en ideeën heeft u met de cliënt bedacht?
• Kies er twee of drie uit en formuleer bijbehorende doelen.
• Maak een taakverdeling (wat doet de cliënt, wat doet u?)
• Maak een planning.
• Maak een nieuwe afspraak om over de vorderingen te praten. Maak een lijstje van onderwerpen of doelen waar u nog eens verder over wil praten.

In 2009 hebben 31 organisaties in de geestelijke gezondheidszorg en de zorg voor verstandelijk gehandicapten meegedaan aan het verbetertraject Sociale participatie. Van ruim 300 cliënten zijn hun wensen over relaties en sociale contacten in kaart gebracht met de netwerkcirkel. Samen met de cliënten zijn verbeteracties gestart om hun persoonlijke doelen te realiseren.

Resultaten

• Ruim 75% van de 200 ondervraagde cliënten vindt dat het project gunstig heeft uitgepakt.
• 40% Van de cliënten kreeg er één of meer netwerkleden bij, 30% voelde zich minder eenzaam.
• Van de onderzochte hulpmiddelen sprong de netwerkcirkel eruit.
• Bij de meeste teams is het bewustzijn van de sociale wensen van cliënten toegenomen.
• Begeleiders hebben geleerd beter te luisteren naar de wensen en verlangens van cliënten.
• Aandacht voor sociale contacten is een vast onderdeel van de begeleiding geworden.
• Samenwerking met instellingen en personen in de omgeving van de cliënt zijn toegenomen.

Ervaringen en lessen

Sociale participatie is voor een groot deel een zaak van de cliënt. Hij moet het meeste doen om zijn wensen te realiseren. Professionals kunnen daarbij ondersteunen. Zij moeten de tijd nemen om te luisteren, mee durven gaan met de persoonlijke doelen, zich bewust zijn van de rol van anderen en niet opgeven na de eerste teleurstelling. In de praktijk is dat niet altijd makkelijk. Andere professionals, ervaringsdeskundigen of mensen uit het informele netwerk kunnen meedenken en gebruik maken van hun eigen kennis en netwerken. Zo ontstaat een bredere kijk op de mogelijkheden wensen te vervullen.

Het Kennisplein Gehandicaptensector ondersteunt een platform over sociale netwerken

Links

De Toekomst (externe link)
Stichting De Toekomst is opgericht in 1995 door Erwin Wieringa en Anne Wibaut. De stichting bouwt voort op de spraakmakende training Persoonlijke Toekomst Planning die Erwin in 1992 heeft ontwikkeld.

ITSI (externe link)
Het Instituut voor Theologie en Sociale Integratie zet zich in voor een inclusieve samenleving waarin mensen met een beperking er gewoon bij horen.

Natuurlijk een netwerk (externe link)
Website voor ouders, verwanten, vrijwilligers en professionals van mensen met een (verstandelijke) beperking.

Osani (externe link)
Osani helpt mensen met een verstandelijke of lichamelijke beperking bij het opbouwen en onderhouden van een sociaal netwerk.

Prokkel (externe link)
Acht organisaties op het terrein van ondersteuning van mensen met een verstandelijke beperking vragen aandacht voor maatschappelijke participatie en integratie en organiseren prikkelende ontmoetingen.

SGGD (externe link)
'Samen Geloven? Gewoon Doen! is het landelijk oecumenisch platform voor mensen met een verstandelijke beperking en de kerken.