Kleinschalig wonen: goed voor bewoners, mantelzorgers én verzorgenden

Kleinschalig wonen is een woonvorm waarbij mensen die begeleiding en zorg nodig hebben, zo zelfstandig mogelijk wonen in een gewoon huis in een woonwijk. Het is een alternatief voor wonen in een zorg- of verpleeginstelling. De bewoners huren vaak direct van een woningcorporatie. Ze voeren onder begeleiding een huishouding in een kleine groep van 6 tot 8 mensen. Ieder heeft een eigen woon-slaapkamer en er zijn gemeenschappelijke ruimten. Bewoners of hun vertegenwoordigers houden zelf de regie over hun leven én over de zorg en begeleiding die ze krijgen.

Net als thuis

In een huis voor kleinschalig wonen is het gemakkelijker om in te spelen op individuele behoeftes en wensen. De bewoners worden zoveel mogelijk betrokken bij alle dagelijkse bezigheden. Wassen, boodschappen doen, koken: het gaat allemaal net zoals in een gewoon huishouden. Dat versterkt het gevoel in een eigen huis te wonen.

Midden in de maatschappij

Bij kleinschalig wonen hebben we het over een woning waarin bewoners zelf zeggenschap hebben. De bewoners raken vertrouwd met de mensen om hen heen, begeleiders en huisgenoten, en de voorzieningen in de buurt. Kortom: ze leven met zorg op maat midden in de maatschappij.

Particulier of via zorginstelling

Er zijn twee hoofdvormen van kleinschalig wonen te onderscheiden:

• als particulier initiatief van familie, cliënten of professionals, opgezet in een woonwijk of op een zorgboerderij
• als deel van een zorginstelling (verpleeg- of verzorgingshuis)

Bij de databank van het Kenniscentrum Wonen-Zorg (KCWZ) stonden halverwege 2011 meer dan 450 projecten voor kleinschalig wonen geregistreerd, alleen al voor dementerende ouderen. De trend om grootschalige woonvormen om te bouwen tot kleinschalige woonvormen is al enige jaren gaande. Er woonden in Nederland in 2010 naar schatting meer dan 12.000 mensen binnen deze woonprojecten,  ongeveer 25 procent van alle ouderen die verpleeghuiszorg ontvangen.

Onderzoek: positieve effecten

In 2010 heeft de Universiteit Maastricht een onderzoek uitgevoerd naar de verschillen tussen kleinschalige woonvormen en verpleegafdelingen in tehuizen. Het ging hierbij om woonvormen voor dementerenden. De conclusies sluiten aan bij die uit eerder onderzoek van het Trimbos Instituut en VU Amsterdam. In het onderzoek zijn geen particuliere initiatieven meegenomen. Alleen zorgorganisaties met kleinschalige woonvormen of afdelingen en reguliere afdelingen werden erbij betrokken.

Bewoners in kleinschalige woonvormen:

• hebben meer om handen dan op een verpleegafdeling
• zijn meer sociaal betrokken
• krijgen minder medicatie (psychofarmaca) en minder vrijheidsbeperkende maatregelen
• tonen daardoor meer doelloos gedrag dan bewoners van een verpleegafdeling
• ervaren meer privacy en eigenheid doordat ze hun eigen spullen om zich heen hebben

Familieleden en mantelzorgers in kleinschalige woonvormen:

• ervaren minder zorgbelasting
• voelen zich meer betrokken bij de zorg
• zijn tevreden over het contact met de verzorgenden, open vriendelijke en betrokken houding en slechts één contactpersoon
• melden positieve ervaringen met huiselijkheid, privacy en eigen regie

Verzorgenden in kleinschalige woonvormen:

• hebben meer persoonlijk contact met de bewoners en zijn daardoor meer betrokken
• ervaren dat ze meer aandacht en tijd kunnen besteden aan de bewoners
• zijn tevredener met hun werk, voelen zich zelfstandig en verantwoordelijk
• hebben meer motivatie, ervaren meer autonomie en zijn minder vatbaar voor burnout

Enkele reguliere afdelingen van de onderzochte zorgorganisaties hebben elementen van kleinschaligheid doorgevoerd. Dat had vergelijkbare positieve effecten tot resultaat op bewoners, mantelzorgers en verzorgenden.

Kleinschalig wonen is een antwoord op de vraag naar maatschappelijke integratie van kwetsbare groepen, een persoonlijke leefomgeving en zorg op maat. Wensen en behoeften van de individuele cliënt vormen het uitgangspunt. Er is veel aandacht voor de leefstijl en belevingswereld van de individuele bewoner. De bewoners worden actief betrokken bij de algemene dagelijkse levensverrichtingen (ADL).

Kleinschalig wonen is in de jaren tachtig begonnen als ‘extramuraal’ alternatief voor mensen met een lichamelijke of geestelijke beperking en GGZ-cliënten. Het wordt steeds vanzelfsprekender dat mensen uit kwetsbare groepen zoveel mogelijk meedoen in de maatschappij.

Sterke groei

De laatste jaren is er een sterke groei in kleinschalige woonvormen voor ouderen met dementie. Tussen 1995 en 2005 zette de groei in: rond 2005 woonden ongeveer 4.300 ouderen met dementie in een kleinschalige woonvorm, ongeveer 10 procent van het totaal aantal ouderen dat verpleeghuiszorg nodig had. In 2010 woonden ongeveer 12.000 ouderen in een kleinschalig woonproject, ongeveer 25 procent van alle ouderen die verpleeghuiszorg ontvangen.

KennisCentrum Wonen-Zorg (externe link) biedt nieuws over wonen, welzijn en zorg. Daarnaast heeft het Kenniscentrum specifieke informatie over diverse thema's, zoals: trends in wonen en zorg, wet- en regelgeving, woonzorgconcepten en samenwerking.

Databank Wonen-Zorg (externe link)
Databank met de woonzorgprojecten in Nederland. Deze databank is een initiatief van Aedes-Actiz Kenniscentrum Wonen-Zorg.

Platform Kleinschalig Wonen in de ouderenzorg (externe link)
Website van het Tijdschrift voor Verzorgen en Zorgvisie met een overzicht van veelgestelde vragen.

TNO Centrum Zorg en Bouw (externe link)
Ondersteunt partijen die bouwen in de zorg met advies op maat.

Nevep (externe link)
Brancheorganisatie voor particuliere woon- en zorginstellingen. Met overzicht van particuliere woonvoorzieningen.

Landelijk Steunpunt Wonen (externe link)
Het Landelijk Steunpunt Wonen (LSW) ondersteunt bewoners, betrokkenen en oprichters van een particulier wooninitiatief, ook als het initiatief of de woning al langer bestaat.