Tussen samenwerken en veranderen: hoe RegioKracht regio’s in beweging brengt

Frans nam op 9 april 2026 afscheid als programmaleider RegioKracht. In de ruim 3 jaar dat hij bij het programma betrokken was, zag hij hoe de ouderenzorg en gehandicaptenzorg de beweging maakten naar meer regionale samenwerking. ‘En dat is hard nodig’, aldus Frans. ‘De zorg van de toekomst kent veel organisatie-overstijgende vraagstukken. Zorgvragen worden complexer en vergen meer integraal denken en doen. Een grote drijfveer is dat er onvoldoende personeel is om de zorg te leveren zoals voorheen. Daarnaast spelen oplopende kosten en de vereisten van passende zorg een rol.’

Vraagstukken integraal oppakken

‘Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is sinds een aantal jaar bezig regionale bestuurlijke samenwerkingsnetwerken te faciliteren, zodat dit soort vraagstukken integraal kunnen worden opgepakt. Dat gebeurt onder andere aan de regionale tafels. VWS stelde daarvoor regionale stimuleringsmiddelen ter beschikking - de transitiemiddelen die via zorgkantoren worden verdeeld. Ook financiert VWS het ondersteuningsprogramma RegioKracht.’

Fasen in de samenwerking

Het ontwikkelen van samenwerking in regio’s verloopt heel divers, maar kent toch een aantal rode draden. ‘In de regel zijn er 4 fasen’, aldus Frans. ‘In de initiatiefase doen partijen een of meer gezamenlijke projecten vanuit een concrete aanleiding. Dan volgt de oriëntatiefase, waarin de partijen een gezamenlijke visie opstellen en meerdere projecten starten in een programmatische samenhang. In de opstartfase worden plannen uitgevoerd en de samenwerking ingericht. De focus verschuift dan naar de bredere impact die partijen voor ogen hebben. In de consolideringsfase tenslotte is er zoveel ervaring en vertrouwen in de samenwerking dat moeilijke vraagstukken in alle openheid worden besproken en opgepakt.’

Samen werken aan maatschappelijke opgave

‘Zo speelt op dit moment de vraag van de leegstand in verpleeghuizen en verzorgingshuizen. Het betekent dat er misschien afgebouwd moet worden. En wie doet dat dan? Dan moet je het vertrouwen hebben dat je samen werkt aan een maatschappelijk opgave en niet elkaars concurrent bent. Daar helpen we bij. En we informeren systeemspelers als VWS en Zorgverzekeraars Nederland over de signalen die wij krijgen en de knelpunten waar regio’s bij dit proces tegenaan lopen.’

Werken via vertegenwoordiging

Regionaal samenwerken is inmiddels vanuit vele beleidskaders de insteek. ‘Organisaties zien soms door de regionale bomen het bos niet meer’, vervolgt Frans. ‘Daarom hebben we daarover kennisproducten ontwikkeld. De grootste beweging – ingezet met het Integraal Zorgakkoord en het Aanvullende Zorg- en Welzijnsakkoord – gaat over het voorkomen van dure specialistische zorg door preventie en het organiseren van zoveel mogelijk zorg en ondersteuning thuis. Overleg hierover vindt plaats aan de intersectorale IZA- en AZWA-tafels. Het zijn heel grote tafels met heel veel partijen. Dan moet je dus werken via vertegenwoordiging vanuit je sector. Dat vergt dat je onderling een stevig netwerk vormt en dat je van elkaar op aan kunt, zodat je weet dat je goed vertegenwoordigd wordt aan zo’n intersectorale overlegtafel. Daar helpen wij bij.’

Verschil ouderenzorg en gehandicaptenzorg

In de ouderenzorg zijn samenwerkingsstructuren al verankerd. ‘De transitiemiddelen van de zorgkantoren en de ondersteuning vanuit RegioKracht hebben daaraan een belangrijke bijdrage geleverd. In de gehandicaptenzorg zijn afgelopen jaren ook veel samenwerkingstafels ontstaan. De samenwerking is daar wel priller én gecompliceerder, bijvoorbeeld door de combinatie van grote landelijke spelers en veel kleine aanbieders. Voor grote partijen is de schaal van zorgkantoorregio’s te klein om overal actief te participeren. Voor kleine partijen is het lastig om capaciteit vrij te maken.’

‘Sommige vraagstukken, zoals de organisatie van complexe zorg voor VG7+, vraagt om samenwerking tussen regio’s van verschillende zorgkantoren, die soms verschillend beleid hebben. In Zuid-Holland bijvoorbeeld denken we daarover mee. De gehandicaptensector heeft hierin nog meer ondersteuning nodig dan de ouderenzorg, zowel in middelen als begeleiding.’

Onafhankelijke ondersteuning van RegioKracht

Belangrijk bij de ondersteuning van de organisaties en zorgkantoren is de onafhankelijke positie van Vilans. ‘We horen vaak dat onze onafhankelijkheid een groot voordeel is. Juist daardoor kunnen we benoemen waar de kracht zit en ook waar het schuurt. Zo denken we met bestuurders mee over de governance van samenwerkingsnetwerken. Wanneer we zien dat bestuurders een bepaalde visie uitdragen maar deze niet vertalen in acties, kunnen we dat agenderen. Als onafhankelijke partij kunnen we hen een spiegel voorhouden. We hebben geen direct belang in de uitkomst en dat maakt dat we zulke gesprekken soms beter kunnen voeren.’

Dashboard met regionale projecten

Naast het bestuurlijk niveau richt RegioKracht zich ook steeds meer op andere lagen van de transitie en de verbinding daartussen: landelijk beleid, strategie aan de regiotafel en tactische uitvoering op het niveau van programmamanagers en projectleiders. ‘Alleen zo kunnen beleid en praktijk beter op elkaar aansluiten. Daarnaast werken we aan verbinding met andere domeinen, zoals wonen, sociaal domein en onderwijs. Omdat we in het veld actief zijn, kunnen we kennis uit verschillende hoeken combineren en verspreiden. Zo houden we een dashboard bij van regionale projecten. Daarmee krijgen niet alleen wij, maar ook de regio’s inzicht in de verschillende aanpakken. Tegelijk helpt dit om richting het ministerie van VWS en zorgverzekeraars inzicht te geven in hoe regio’s invulling geven aan de transitie.’

Duurzaam lerend samenwerkingsverband

RegioKracht loopt eind dit jaar af. Frans heeft er alle vertrouwen in dat het programma op de einddatum echt zijn werk heeft gedaan. ‘Je ziet dat de beweging naar meer samenwerking duidelijk is ingezet. In de ouderenzorg is de verandering al robuust. Ik ben ervan overtuigd dat hun regionale overlegtafels blijven bestaan. In de gehandicaptenzorg is daar nog wat meer tijd voor nodig, maar ook daar worden duidelijke stappen gezet. Als de regio’s duurzaam samenwerken in een lerend samenwerkingsverband, dan is het programma geslaagd.’

Meer weten? 

In de Voortgangsrapportage RegioKracht staat een overzicht van regionale samenwerkingen en de voortgang van de transitie in de ouderenzorg. In de gecombineerde Voortgangsrapportage Innovatie-impuls, Begeleiding à la carte 2 en RegioKracht lees je over innovatie, organisatieontwikkeling en regionale samenwerking in de gehandicaptenzorg.