Professionele en informele zorg: samen sterk in infectiepreventie

Rol informele zorg groeit

Wilianne van der Vliet is beleidsadviseur Kwaliteit bij zorgorganisatie Laurens: 'We zien de rol van vrijwilligers en mantelzorgers (naasten of familieleden van cliënten) groeien. Informele zorgverleners zijn onmisbaar voor de cliënten. Zij vinden het fijn als er een naaste of vrijwilliger is voor extra aandacht. Informele zorg is steeds meer een onderdeel van de zorg. Daarmee spelen zij dus ook een rol in het voorkomen van de verspreiding van bacteriën en virussen.'

Maar vrijwilligers of mantelzorgers vragen om van de ene op de andere dag geen sieraden meer te dragen of alleen nog maar korte mouwen te dragen, kan ertoe leiden dat ze zich terugtrekken. En dat is niet wat je wilt bereiken.  

Infectiepreventiebeleid voor iedereen

Charlotte Michels is deskundige infectiepreventie. Zij adviseert zorgorganisaties over hoe je daar op een fijne manier beleid voor kunt maken.

'Informele zorg biedt vrijwillig zorg en aandacht aan cliënten', vertelt Charlotte. 'Vaak groeit het "takenpakket" en helpt een vrijwilliger of mantelzorger al snel meerdere cliënten met verschillende handelingen. Op dat moment groeit ook het risico op verspreiding van bacteriën en virussen. Het is belangrijk hoe en aan wie je vraagt om deel te nemen aan je infectiepreventiebeleid.' 

Risico verspreiding infecties inschatten

Het is belangrijk om in te schatten hoe groot het risico op het overbrengen van infecties precies is. Er zijn een aantal dingen die daar invloed op hebben. Deze kunnen per organisatie of locatie anders zijn:

• Wat is de visie van de organisatie of locatie? Staat veiligheid (kleiner risico) of vrijheid (groter risico) voorop? 
• Met hoeveel cliënten heeft een mantelzorger of vrijwilliger contact? Een mantelzorger helpt vaker 1 cliënt (zijn of haar naaste), dus dat zorgt voor een kleiner risico. Een vrijwilliger helpt al snel meerdere cliënten, dus dat zorgt voor een groter risico op verspreiding.
• Hoe intens is dat contact? Drinkt de mantelzorger, naaste of vrijwilliger alleen een kopje koffie (kleiner risico) of helpt de informele zorgverlener ook met wassen en naar het toilet gaan (groter risico)?
• Wat is de wens van de vrijwilliger of mantelzorger? Zien informele zorgverleners de noodzaak in van extra handen wassen of desinfecteren (kleiner risico) of vinden ze het overbodig (groter risico)?
• Wat is de wens van de bewoner? Vindt die het juist fijn als informele zorgverleners zo veilig mogelijk werken (kleiner risico) of is gezelligheid belangrijker (groter risico)?

Wilianne: 'Toen wij de werkplaats "Informele zorg en infectiepreventie" van Vilans tegenkwamen, besloten we daaraan mee te doen. Tijdens deze bijeenkomsten konden verschillende zorgorganisaties hun ervaringen met elkaar delen en gaf Charlotte Michels een presentatie over hoe je kunt inschatten hoe groot het risico op verspreiding bij jouw informele zorgverleners is.'

Ken de familieleden en je vrijwilligers

Vanuit Laurens was er al beleid gemaakt op infectiepreventie voor informele zorg. 'Voor informele zorgverleners die alleen voor hun eigen familielid of naaste zorgen, meestal mantelzorgers, gelden geen aanvullende regels. Wel adviseren we hen over bijvoorbeeld goede handhygiëne. Voor vrijwilligers gelden er, als zij alleen sociaal contact hebben, ook geen extra maatregelen.'

'Een informele zorgverlener moet zich wél aan aanvullende hygiëneafspraken houden bij intensief zorgcontact in relatie tot contact met meerdere cliënten, bij verwacht contact met lichaamsvochten, het bereiden of verstrekken van voedsel en bij isolatie- en uitbraaksituaties', vertelt Wilianne.

'Bij Laurens vinden wij het erg belangrijk de vrijwilligers en mantelzorgers niet te overvragen en verduidelijkt het gekozen beleid. Iemand die alleen een spelletje speelt of alleen de bloemen op de afdeling verzorgt, hoeft zich niet aan strenge maatregelen te houden.

'Maar iemand die meerdere cliënten helpt met wassen en aankleden, juist weer wel. En dat kan ook een mantelzorger of naaste van een cliënt zijn, of een vrijwilliger. "Ken je vrijwilliger" zeggen wij altijd. Het is maatwerk. Per vrijwilliger of mantelzorger kan het anders zijn wat je van hem of haar vraagt.'

Charlotte vult aan: 'Het is goed om te inventariseren welke vrijwilligers een uitgebreider takenpakket hebben en een groter risico vormen. Vervolgens leg je hen het risico uit, zodat ze begrijpen waarom die extra maatregelen van hen gevraagd worden. Je kunt heel duidelijk afspreken bij welke handelingen extra hygiënemaatregelen nodig zijn en hen bekend maken met deze maatregelen in de praktijk.'

Het 'waarom' is de truc

'Wij hebben onze coördinatoren Informele Zorg nauw betrokken bij het uitrollen van het beleid', zegt Wilianne. 'Tijdens vrijwilligersbijeenkomsten en familie-avonden leggen zij samen met een kwaliteitsverpleegkundige goed uit dat de gezondheid van onze bewoners kwetsbaar is en hoe ziekteverwekkers overgedragen worden.'

'We merken dat als de informele zorgverleners het "waarom" begrijpen, zij het juist heel graag goed willen doen. Ze willen voorkomen dat zij mogelijk de bron van een uitbraak zijn. Dus dan is de vraag om sieraden af te doen ineens veel minder erg.'

Samenwerking met informele zorg

Het is belangrijk dat medewerkers en informele zorg samen aan hygiëne denken en elkaar hierin ondersteunen. 'Als de zorgmedewerkers wél sieraden blijven dragen, is het natuurlijk lastig om van vrijwilligers en mantelzorgers te vragen deze af te doe', zegt Charlotte.

'Vrijwilligers hebben de medewerkers nodig en de medewerkers de vrijwilligers. Beide doelgroepen moeten het dus samen doen en elkaar ondersteunen om het tot een succes te maken.'

Stappen voor een goede samenwerking met informele zorg bij infectiepreventie

1. Breng in kaart hoeveel en welke handelingen door familie en vrijwilligers uitgevoerd worden. Denk bijvoorbeeld aan koffiedrinken, spelletjes doen, helpen bij toiletbezoek, aankleden, wassen en verschonen. 
2. Bedenk of jouw organisatie een visie heeft op infectiepreventie en de samenwerking met informele zorg. Zo niet, begin dan met het vormen van een visie op beide onderwerpen. Als die visie er al wel is, begin dan met het opstellen van een hygiënebeleid voor informele zorg.
3. Stel samen met collega's, familie en vrijwilligers een hygiënebeleid op voor informele zorg.
4. Bedenk hoe je dit beleid naar de werkvloer vertaalt en ook in praktijk brengt. Zet bijvoorbeeld je coördinatoren Informele Zorg of vrijwilligers in.
5. Leg vooral het 'waarom' goed uit aan je doelgroep.
6. Vraag zorgmedewerkers het sámen met de vrijwilligers te doen en elkaar op de werkvloer te ondersteunen.