Ondervoeding bij ouderen vraagt meer dan alleen voedingsadvies
Gepubliceerd op:
Ondervoeding bij thuiswonende ouderen speelt zich vaak buiten beeld af, juist waar de zorg het moeilijkst kan meekijken. Ondervoeding bij thuiswonende ouderen komt vaker voor dan wordt gedacht en blijft in de praktijk regelmatig onopgemerkt. De gevolgen zijn groot: ondervoeding heeft invloed op de gezondheid, spierkracht, zelfstandigheid en uiteindelijk op de kwaliteit van leven van ouderen. Toch blijkt het signaleren en behandelen van ondervoeding in de dagelijkse praktijk complex.
Onderzoek van Janna Alberts (Vilans, Technische Universiteit Eindhoven en het Expertisecentrum Dementie en Technologie (ECDT)) laat zien dat ondervoeding meer vraagt dan alleen voedingsadvies. Technologie kan daarbij ondersteunen, maar alleen als die aansluit op het dagelijks leven van ouderen én op het zorgnetwerk om hen heen.
Ondervoeding is dynamisch proces
Diëtisten beschrijven voedingszorg als een voortdurend proces van afstemmen, aanpassen en meebewegen met de situatie van de persoon. 'Wat bij de ene cliënt goed werkt, hoeft bij een ander niet passend te zijn. En zelfs bij dezelfde persoon kan dat in de tijd veranderen', aldus Janna. Dit kan komen door veranderingen in de gezondheid, motivatie of thuissituatie.
Een belangrijk knelpunt is dat diëtisten vaak beperkt zicht hebben op wat er tussen contactmomenten gebeurt. Juist tijdens huisbezoeken krijgen zij waardevolle informatie over het dagelijks leven van ouderen: wat er in de koelkast ligt, of iemand nog zelf kookt, hoe maaltijden verlopen en welke ondersteuning er is. 'Ouderen willen vaak zelfstandig blijven en vragen niet snel om hulp', vertelt ze. 'Soms geven zij aan voldoende te eten, terwijl dat in de praktijk anders blijkt te zijn.'
Door tijdsdruk en beperkte capaciteit zijn huisbezoeken niet altijd mogelijk. Daardoor blijft een deel van de dagelijkse realiteit verborgen.
Vertrouwen en motivatie zijn essentieel
Voedingszorg draait niet alleen om voedingswaarden of gewichtstoename. Het begint met het opbouwen van vertrouwen en inzicht in iemands persoonlijke situatie en context. Hierbij speelt motivatie een belangrijke rol. Sommige ouderen herkennen de uitdagingen rondom voeding niet direct en zijn zich er niet van bewust. Ook kan het zijn dat ze te weinig energie hebben om te koken of te eten, of weinig eetlust ervaren.
Diëtisten proberen daarom niet alleen inzicht te krijgen in eetgedrag, maar ook in motivatie, gewoonten, sociale omstandigheden en de rol van mantelzorgers of andere zorgverleners, om zo de aanpak aan het individu aan te passen. Dit is vaak nodig om voedingsadvies goed te laten landen.
'De eerste stap is om de situatie goed te begrijpen. Wat speelt er? Wie is belangrijk in het leven van een oudere? Wie kan ondersteunen? En wat kan iemand zelf nog doen?'
Samenwerking maakt het verschil
Ondervoeding aanpakken vraagt om samenwerking. Mantelzorgers, thuiszorgprofessionals, huisartsen en andere zorgverleners spelen allemaal een belangrijke rol. Zij signaleren vaak als eerste dat iemand minder eet, gewicht verliest of moeite heeft met dagelijkse activiteiten.
Toch zien we in de praktijk dat samenwerking niet altijd even eenvoudig is. Het betrekken van de familie kan bijvoorbeeld helpen om de persoon goed te ondersteunen. 'We bespreken samen hoe we ervoor kunnen zorgen dat het vanaf nu beter verloopt. Het helpt enorm als er iemand betrokken is die de cliënt goed kent.'
De verschillende organisaties werken met eigen systemen, verantwoordelijkheden zijn niet altijd helder en professionals zijn soms moeilijk bereikbaar voor elkaar. Hierdoor kunnen signalen gemist worden en sluit de ondersteuning niet altijd goed op elkaar aan.
Passende technologie kan zorgnetwerk ondersteunen
Volgens de onderzoeker ligt hier een belangrijke kans voor technologie. Niet als vervanging van persoonlijk contact, maar als ondersteuning voor de samenwerking tussen ouderen, mantelzorgers en zorgprofessionals. Het onderzoek laat zien dat al deze partijen gedurende het hele zorgproces een belangrijke rol spelen. Wel verandert hun rol per fase. In de ene fase ligt de nadruk op het signaleren van ondervoeding, in een andere fase op het opstellen van een behandelplan, het toepassen van voedingsadvies of het volgen van de voortgang.
Technologische ondersteuning kan bijvoorbeeld helpen om:
- Veranderingen in eetgedrag en gezondheid eerder zichtbaar te maken.
- Niet alleen voedingsinname, maar ook de persoonlijke situatie en dagelijkse leefomgeving van ouderen beter in beeld te brengen.
- Ouderen, mantelzorgers en zorgprofessionals te ondersteunen bij het delen van informatie en het afstemmen van de zorg.
- Diëtisten meer inzicht te geven in wat er tussen consulten gebeurt, zodat zij hun begeleiding beter kunnen afstemmen op de behoeften van de oudere.
Voorwaarde is wel dat technologie aansluit op het dagelijks leven van ouderen én op de praktijk van zorgprofessionals.
Van losse interventies naar een gezamenlijke aanpak
De belangrijkste les uit deze verkenning: ondervoeding is geen losstaand probleem. Het hangt samen met gezondheid, gedrag, motivatie en sociale omstandigheden. Een succesvolle aanpak vraagt daarom om een brede blik: aandacht voor de persoon achter het eetgedrag, het netwerk om de oudere heen én de samenwerking tussen alle betrokkenen.
Meer weten?
Dit onderzoek maakt deel uit van het promotieonderzoek van Janna aan de Technische Universiteit Eindhoven. Dit onderzoek is gedaan in samenwerking met het Expertisecentrum Dementie & Technologie (ECDT) en Vilans, onder begeleiding van Henk Herman Nap, Martijn Vastenburg en Wijnand IJsselsteijn. De bevindingen zijn gebaseerd op uitgebreide interviews met diëtisten, via een design thinking benadering en zijn terug te vinden in het wetenschappelijk artikel: Towards Healthy Diets and Sustainable Nutritional Behavior: Identifying Design Opportunities for Technology-Supported Malnutrition Care.