Posters als duwtje in de rug: hoe De Paladijn zelfredzaamheid bij dementie versterkt

De Paladijn is een kleinschalige woonvoorziening voor mensen met beginnende dementie. Hier staat het principe van active ageing centraal: bewoners houden zoveel mogelijk de regie over hun eigen leven en worden gestimuleerd om zelf actief te blijven.

Dat betekent concreet dat bewoners zelf keuzes maken in hun dagindeling en betrokken blijven bij dagelijkse handelingen. Medewerkers ondersteunen waar nodig, maar nemen taken niet automatisch over.

De uitdaging: mantelzorgers meenemen

In de praktijk bleek dit uitgangspunt niet altijd vanzelfsprekend voor mantelzorgers. Zij zijn vaak gewend om zorg over te nemen. Soms uit liefde, soms uit gewoonte, en vaak omdat ze lange tijd intensief voor hun naaste hebben gezorgd. Dat heeft gevolgen. Wanneer mantelzorgers taken overnemen, neemt de afhankelijkheid van bewoners toe en kan hun zelfvertrouwen afnemen. Daarmee komt juist die gewenste zelfredzaamheid onder druk te staan.

Onderzoek naar gedrag en behoeften

Om beter te begrijpen waar dit vandaan komt, werd een kwalitatief onderzoek uitgevoerd door onderzoeker Laura Eckhardt. Zij werd ondersteund door Wilco Bosems en Sylvia de Vries vanuit respectievelijk Fontys Hogeschool en Vitalis. Mantelzorgers, medewerkers en experts werden geïnterviewd en er vonden focusgroepen en brainstormsessies plaats. Zij publiceerden hun bevindingen in Gerōn, het online magazine voor iedereen met interesse in ouder worden in een veranderende samenleving.

Wat bleek?

• Mantelzorgers begrijpen de visie op zelfredzaamheid goed en onderschrijven deze ook.
• In de praktijk vinden sommigen het lastig om die visie toe te passen.
• Twijfels spelen een rol: heeft het nog zin als iemand snel achteruitgaat?
• Veiligheid, hygiëne en behoefte aan structuur zijn belangrijke aandachtspunten.
• Gedragsverandering is complex, zeker na een periode van overbelasting.

De belangrijkste conclusie: kennis alleen is niet genoeg. Mantelzorgers hebben behoefte aan ondersteuning, structuur en praktische handvatten om anders te handelen.

Van inzicht naar interventie: de kracht van nudging

Op basis van het onderzoek ontwikkelden de onderzoekers samen met medewerkers een interventie. Die moest laagdrempelig zijn en direct aansluiten bij het dagelijks gedrag van mantelzorgers. De oplossing: posters. Niet als informatiemiddel, maar als nudge: een subtiele gedragsprikkel op het juiste moment.

De posters hangen op plekken waar mantelzorgers vaak komen, zoals bij de ingang, in gangen en bij de koffieautomaat. Ze laten op een visuele en eenvoudige manier zien wat mantelzorgers kunnen doen om bewoners te betrekken. Een voorbeeld: bij de koffieautomaat hangt een poster die mantelzorgers stimuleert om niet zelf koffie te halen, maar de bewoner erbij te betrekken of het zelf te laten doen.

Waarom werkt dit?

De kracht van deze aanpak zit in de eenvoud:

• Timing: de boodschap verschijnt precies op het moment van handelen
• Visualisatie: beelden maken gedrag concreet en haalbaar
• Laagdrempeligheid: geen lange uitleg, maar direct toepasbare voorbeelden

Positieve benadering: stimuleren in plaats van corrigeren. Zoals ook uit de praktijk blijkt, helpt dit mantelzorgers om bewuster keuzes te maken.

Eerste effecten in de praktijk

Observaties laten zien dat mantelzorgers inderdaad vaker stilstaan bij hun gedrag. Sommigen betrekken bewoners meer bij dagelijkse handelingen en stimuleren zelfstandigheid. Tegelijkertijd verschilt het effect per persoon. Motivatie, persoonlijke situatie en de relatie met de bewoner spelen een grote rol.

Belangrijke les voor beleid en bestuur

De ervaring bij De Paladijn laat zien dat zelfredzaamheid geen losse interventie is, maar een organisatiebrede aanpak vraagt. Zoals ook benadrukt wordt door de betrokken onderzoekers: zelfredzaamheid is geen 'extraatje', maar een ontwerpkeuze die dagelijks aandacht vraagt.

Dat betekent:

• betrek mantelzorgers structureel bij de visie en aanpak;
• zie gedragsverandering als een proces, niet als een eenmalige actie;
• combineer kennis met praktische ondersteuning en herhaling;
• creëer een omgeving waarin gewenst gedrag makkelijker wordt.

Kleine interventies zoals nudges kunnen daarin een belangrijke rol spelen, mits ze passen bij de context en onderdeel zijn van een bredere aanpak.

De casus van De Paladijn laat zien dat het stimuleren van zelfredzaamheid niet alleen draait om bewoners, maar om het hele netwerk eromheen. Juist door mantelzorgers actief mee te nemen en te ondersteunen, ontstaat er ruimte voor bewoners om zoveel mogelijk zichzelf te blijven.