Design Thinking in de zorg
Laatst bijgewerkt op: 08-09-2023
Veel ontwikkel- of verbetertrajecten in de zorg worden gestart zonder de blik van de eindgebruikers er écht bij te betrekken. Hierdoor kunnen deze trajecten uiteindelijk niet tot de gewenste verbetering leiden. Design Thinking is een mooie en creatieve manier om de eindgebruikers mee te nemen bij verbetertrajecten. Op deze pagina geven we je een overzicht van de manieren om hiermee aan de slag te gaan in jouw organisatie.
Blik van eindgebruikers cruciaal
Design Thinking leent zich goed voor zorgvraagstukken. Vooral omdat zorgprofessionals vaak werken aan abstracte thema's zoals zelfredzaamheid en eigen regie. De blik van de eindgebruikers (cliënten en naasten) is dan juist cruciaal om een ontwikkel- of verbetertraject op te zetten.
Aan de slag met Design Thinking: ervaringen ophalen
In de eerste fase van Design Thinking is het belangrijk om met een open houding naar het probleem te kijken. Dat doe je via zogenaamde 'proefboringen'. Je haalt zo breed mogelijk ervaringen op over het probleem bij de eindgebruiker(s). Dan analyseer je de ervaringen om daar bruikbare inzichten uit te halen. Wij delen 4 verschillende manieren om ervaringen op te halen.
Onderzoeksbox
Met de onderzoeksbox van Vilans kun je op een creatieve manier achter de ervaringen van mensen te komen. In de onderzoeksbox zitten voorwerpen en opdrachten die mensen inspireren en helpen om hun waarden, gevoelens en gedachten te verwoorden. Zo kunnen ervaringen en inzichten naar boven komen waar je als zorgprofessional misschien niet aan had gedacht.
Empathy mapping
Met empathy mapping verplaats je je in de verschillende eindgebruikers. Dat doe je door jezelf af te vragen wat zij denken, voelen, zien, zeggen en horen.
Klantreis
Een klantreis maken is een veelgebruikte manier om duidelijk te krijgen waar een cliënt mee te maken heeft. De klantreis is een visuele tijdlijn over een bepaald onderwerp. De tijdlijn is opgedeeld in verschillende fases op een horizontale as en thema's op de verticale as.
De klantreis wordt afgestemd op het innovatievraagstuk. In de tijdlijn worden punten opgenomen zoals: Hoe voelde de cliënt zich bij een specifieke handeling? Welke gedachten riep het op? Wat zijn hierbij de gewenste gevoelens en gedachten? Bij 'Downloads' op deze pagina vind je handige documenten om met een klantreis aan de slag te gaan.
Op reis
De metafoor van op reis gaan is een andere populaire methode om ervaringen op te halen bij mensen. Je laat iemand vertellen over ervaringen alsof het over een reis gaat. Dat helpt je om als gespreksleider zo min mogelijk te sturen. Zo haal je informatie boven die je zou hebben gemist in bijvoorbeeld een interview. Bij 'Downloads' vind je een template dat je helpt om de reis te bespreken.
6 tips om informatie op te halen
- Leer elkaar eerst kennen in een informele setting. Drink eens een kop koffie of thee samen. Dit vormt een basis om later creatief aan de slag te gaan. Wees hierbij zo open mogelijk en bouw samen aan een relatie met ruimte voor creativiteit en eigenzinnigheid. Neem de tijd en spreek je waardering uit naar de betrokkenen. Probeer niet te veel te sturen. 'Vertrouwen winnen van de doelgroep is cruciaal, je moet elkaar eerst leren kennen.' (Laura Koenen, Social Designer)
- Gebruik een 'icebreaker' om elkaar als groep beter te leren kennen. Zo kun je bijvoorbeeld iemand uit de groep aanwijzen om te vertellen waar hij of zij aan denkt bij een bepaald woord. De persoon ernaast gaat daarop door en zo ga je de hele groep af.
- Luister goed en probeer de eindgebruiker te begrijpen. Wees onderdeel van hun leefwereld. Alles is goed en alles mag. Geef geen oordeel en wees flexibel. 'The trick is to make someone the most interesting one in the room. Be eager to learn from them. But leave a distance to be able to let them be indendent.' (Laila Cassim, Britse designer)
- Er is niet één juiste manier om volgens Design Thinking te werken. Voor sommige mensen werkt het goed om volgens een planning en stappenplan te werken. Anderen willen juist meteen uitwerken wat ze in hun hoofd hebben en willen helemaal niet stapsgewijs werken. De fasen zijn vooral een richtlijn.
- Observeer in een situatie waarin zich problemen voordoen. Stel anderen vragen om een goed beeld te krijgen van wat er belangrijk is in die situatie. Stel je open voor zaken die eerst mogelijk onduidelijk zijn. Soms zit hier de sleutel tot vernieuwend kijken/denken over het knelpunt. Het 'toeval' toelaten is een belangrijk gegeven.
- Het is een kwestie van doen. Ga maar gewoon met elkaar aan de slag en ontdek wat wel en niet werkt. 'Denk er niet te zwaar over, het is ook maar gewoon een kwestie van beginnen en doen.' (Lieke Lovink, Vilans)
Hoe bedenk je uiteindelijk de oplossing?
De volgende stap is het bedenken van kansen en oplossingen. Op welke manieren kun je het probleem oplossen? We delen verschillende manieren om hiermee aan de slag te gaan. Ook geven we een aantal inspirerende voorbeelden uit de zorg. Je zult zien dat je zeker niet de enige bent die met Design Thinking aan de slag wil gaan.
Als je ervaringen en inzichten hebt opgehaald bij de eindgebruiker, kun je op zoek gaan naar kansen en oplossingen. Ideeën zichtbaar maken via prototypen kan hierbij enorm behulpzaam zijn. Denk eraan: het is een kwestie van trial-and-error!
Braindump
Je kunt een zogeheten 'braindump' doen. Laat de deelnemers aan de sessie op post-its alle ideeën rond kansen en oplossingen opschrijven die in hen opkomen. Het is hierbij belangrijk te benadrukken dat alles kan en mag. En dat kwantiteit boven kwaliteit gaat.
Als iedereen uitgeschreven is, kijk je met elkaar naar de ideeën. Welke thema's zijn er te ontdekken? Welke oplossingen lijken op elkaar of juist helemaal niet? Welke oplossingen zijn geschikt om verder in detail uit te denken?
Kies een idee uit en ga met elkaar in gesprek om de oplossing verder vorm te geven. Daarna kun je het idee uitwerken en testen in de praktijk met verschillende eindgebruikers.
Wat-Nou-Als-Brainstorm
Houd een brainstormsessie met vragen als 'Wat als we al het geld op de wereld hadden?' of 'Wat als we superkrachten hadden om dit probleem op te lossen?'. Combineer ideeën, voeg iets toe, maak ideeën groter of kleiner.
Je kunt bijvoorbeeld een workshop doen waarin je een extreme situatie schetst, zoals doemscenario's of juist droomscenario's. Uit de gekste ideeën komen vaak hele haalbare oplossingen. Social designer Malou van Dijck zegt hierover: 'Daar komen altijd haalbare dingen uit uiteindelijk. Wat je maakt, moet echt op maat zijn voor de eindgebruiker.'
3 tips voor het bedenken van oplossingen
- Probeer verschillende dingen uit met de eindgebruikers en ga niet voor de snelste weg om direct bij een oplossing uit te komen.
- Het kan best spannend zijn om met knutselspullen of halve prototypes aan de slag te gaan. We zien vaak dat het logisch lijkt om een open en flexibele houding te hebben. Maar in de praktijk blijkt het toch lastig om écht open (en kwetsbaar) op pad te gaan. Het blijft vaak een kwestie van wat wel en niet werkt voor jouw groep.
- Gebruik aansprekende en laagdrempelige werkvormen die uitnodigen tot creativiteit.
Inspirerende voorbeelden van Design Thinking in de zorg
Je bent zeker niet de eerste die via Design Thinking oplossingen probeert te bedenken voor de problemen waar je mee te maken krijgt in de zorg. Al heel veel zorgorganisatie gingen ermee aan de slag. We bespreken hier een aantal voorbeelden.
Toekomst Expositie
De Toekomst Expositie is ontwikkeld door Vilans. Hierbij stonden 5 prikkelende prototypen van toekomstige ontwikkelingen centraal. Denk daarbij aan een biologisch afbreekbare kous die je direct op de huid print en afspoelt met water en speciale zeep.
Aan de hand van dit soort voorbeelden zijn gesprekken gevoerd over passende, concrete kansen en oplossingen voor ontwikkelingen in de toekomst. Zo kun je cliënten, naasten en/of zorgprofessionals aan het denken zetten over allerlei 'out of the box' ideeën.
Steunbeugels om de weg te vinden
Hoe kunnen we mensen met dementie helpen om de weg te vinden in de zorginstelling waar ze verblijven? Op deze vraag hebben ontwerpers een antwoord gevonden. Zo zijn er verschillende soorten steunbeugels ontworpen die mensen met dementie helpen te herkennen waar ze zijn. De beugels ogen en voelen allemaal anders. Dit is een mooi voorbeeld van hoe ontwerp een verschil kan maken voor mensen in een zorginstelling.
Extra Teamlid
Elk jaar worden er prijzen uitgereikt aan projecten die met digitalisering op een creatieve manier bijdragen aan sociale innovatie. Om uithuisplaatsing in de jeugdhulp te voorkomen is Extra Teamlid ontwikkeld. Extra Teamlid is een spelbord met applicatie dat professionals en ouders helpt in te schatten welke hulp nodig is.
De applicatie gebruikt data-analyse bij de keuze voor een vervolgtraject. Op het spelbord wordt een tijdlijn van ingezette hulptrajecten van het gezin getoond.
Beleefkamer
Met technologie persoonsgerichte zorg geven. Dat is de ambitie die zorgorganisatie Pleyade heeft met de Beleefkamer. Bij deze technologie gaat het niet om meten of monitoring, maar om het welzijn en de beleving van de bewoner.
Tuin aan tafel
Bij het project 'Tuin aan tafel' is co-creatie toegepast om een leefruimte vorm te geven op een PG-afdeling (psychogeriatrie). Tijdens workshops hebben bewoners, familieleden en personeel de tuinkamer ingericht. Zo hebben zij met elkaar een tuinkamer ontworpen die volledig past bij behoeften van de eindgebruikers.
Toolkit patiëntenparticipatie
Alzheimer Nederland ontwikkelde de toolkit patiëntenparticipatie. Hiermee leer je waarom, wanneer en hoe ervaringsdeskundigen mee kunnen denken in bij onderzoek en oplossingen.