Stel je vraag aan
Voorbehouden handelingen in Mijn Vilans Protocollen
Laatst bijgewerkt op: 14-07-2026
Welke handelingen zijn voorbehouden? De wet geeft aan welke categorieën van handelingen dat zijn. Toch is het soms moeilijk vast te stellen of een bepaalde handeling voorbehouden is of niet. Deze pagina geeft daar meer duidelijkheid over.
De Raad voor de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (BIG) heeft in 1996 een stappenplan gemaakt om van concrete handelingen vast te stellen of ze wel of niet voorbehouden zijn. Maar ondertussen zijn er handelingen bijgekomen waarvan niet duidelijk is of ze voorbehouden zijn. Zorgprofessionals willen dit wel graag weten. Vilans gebruikt het stappenplan van de Raad BIG (1996) en de ‘Handreiking voor beleidsbepaling over voorbehouden handelingen voor verpleeghuiszorg’ (1997) als kapstok.
Welke handelingen zijn voorbehouden?
Op deze pagina beschrijven wij welke handelingen in Mijn Vilans Protocollen voorbehouden zijn en welke niet. Dit is een update van een eerdere notitie hierover. Er zijn geen inhoudelijke wijzigingen, we hebben de tekst alleen toegankelijker gemaakt.
Bij sommige twijfelgevallen hebben we in 2021 advies aan V&VN gevraagd. We lichten bij deze twijfelgevallen toe hoe we hebben gekozen. Deze overwegingen staan in een kader, zodat duidelijk is welke tekst van de Raad BIG is, en welke niet. Deze informatie is bedoeld voor onder meer verpleegkundigen, verzorgenden, zorg- en beleidsmedewerkers en functionarissen voor scholing/BIG-beleid.
Eigen professionele verantwoordelijkheid
Het is niet alleen belangrijk om te weten of een handeling voorbehouden is, maar ook om je te realiseren dat je een eigen professionele verantwoordelijkheid hebt, als je BIG-geregistreerd bent. Als je een handeling niet goed uitvoert, is dat jouw eigen verantwoordelijkheid. Je valt onder het tuchtrecht. Zorgmedewerkers die niet in het BIG-register staan vallen niet onder het tuchtrecht, maar onder het civiel recht. Ook deze medewerkers hebben een eigen verantwoordelijkheid, zij moeten bijvoorbeeld zelf inschatten of zij bekwaam zijn om een handeling uit te voeren. Organisaties moeten de voorwaarden scheppen, waaronder de medewerkers bekwaam kunnen worden en blijven.
Voorbehouden handelingen
Bijna alle verpleegkundige handelingen zijn risicovol als ze niet goed worden uitgevoerd. De Wet BIG heeft 14 voorbehouden handelingen vastgesteld. Dat zijn handelingen met onaanvaardbare risico’s voor de gezondheid van de cliënt als niet-deskundigen ze uitvoeren. Dat zijn:
- heelkundige handelingen
- injecties
- katheterisaties
- puncties
- endoscopieën
- electieve cardioversie
- defibrillatie
- narcose
- het gebruik van radioactieve stoffen of toestellen die ioniserende stralen uitzenden
- elektroconvulsieve therapie
- steenvergruizing
- handelingen ten aanzien van menselijke geslachtscellen en embryo’s, gericht op het anders dan op natuurlijke wijze tot stand brengen van een zwangerschap
- verloskundige handelingen
- voorschrijven van medicatie met de status Uitsluitend op Recept
Knelpunten en keuzes
De eerste 4 voorbehouden handelingen zijn het meest van toepassing in Mijn Vilans Protocollen. Van ‘injecties’ en ‘puncties’ is vrij duidelijk wat voorbehouden is en wat niet. Van ‘heelkundige handelingen’ en ‘katheterisatie’ is dat soms niet duidelijk. Per onderwerp bespreken we knelpunten en keuzes. De keuze wordt gebaseerd op de onaanvaardbare risico’s bij een handeling, zoals infectiegevaar, gevaar op een nabloeding, gevaar op verstikking, perforatie of lekkage.
Heelkundige handelingen
Wet BIG: 'Handelingen liggende op het gebied van de geneeskunst, waarbij de samenhang der lichaamsweefsels wordt verstoord en deze zich niet direct herstelt. Met weefsel wordt gedoeld op een samenhangend geheel van gelijksoortige cellen waaruit de delen der organismen zijn samengesteld.'
De Raad BIG (1996) heeft hier voorbeelden aan toegevoegd: heelkundige handelingen zijn grote en kleine chirurgie, het nemen van biopsieën en het verrichten van curettages. Onder heelkundige handelingen vallen niet: ingrepen waarbij het weefsel zich direct na de ingreep weer herstelt, zoals acupunctuur. Het zijn ook geen handelingen die het lichaamsweefsel enige tijd verstoren, maar geen geneeskundig doel hebben (zoals het prikken voor oorbellen, piercings of tatoeages).
De volgende handelingen zijn voorbehouden volgens Raad BIG (1996):
- tampons verwijderen uit een van nature niet-bestaande holte
- venasectie
- verwijderen drains
- wondtoilet
- verwijderen of verwisselen tracheacanule
- episiotomie
- verwijderen subclaviakatheter
- verwijderen epiduraalkatheter
- verwijderen venasectie katheter
Volgens de Raad BIG zijn de volgende handelingen geen voorbehouden handelingen:
- verwijderen hechtingen of agrafen
- verwijderen perifeer infuus
- wondverzorging
- verwijderen tampon uit bestaande holte
Verwijderen drain, infuus of tampon: herstel van weefsel en infectierisico
Het verwijderen van een perifeer infuus of een tampon uit een bestaande holte is niet-voorbehouden. Het verwijderen van een drain, subclaviakatheter of een tampon uit een van nature niet-bestaande holte is wel voorbehouden. Dit heeft niet alleen te maken met weefsel dat zich wel of niet direct herstelt in een wel of niet bestaande holte, maar ook met de risico’s op infectie en het gevaar op een (na)bloeding die niet direct waarneembaar is.
Tampon inbrengen in een van nature bestaande of niet-bestaande holte
Het inbrengen van een (chirurgische) tampon wordt niet genoemd. Dit is een voorbehouden handeling, zowel in een van nature niet-bestaande holte (wond) als in een bestaande holte (neus). In het laatste geval is het risico op beschadiging zeer groot. Het inbrengen van een kant-en-klare Merocel-tampon in de neusholte is niet voorbehouden.
Wondverzorging en wondtoilet
Wondverzorging is volgens de Raad BIG niet voorbehouden. Wondtoilet wel. Onder wondverzorging verstaan we het aanbrengen en verwijderen van verbandmateriaal, het reinigen van de wond en het gebruik van wondbehandelingsproducten. Deze handelingen zijn niet voorbehouden.
Wondtoilet (debridement) is het verwijderen van necrotisch (dood) weefsel, fibrineus beslag en ander wonddebris dat de genezing van de wond hindert. Dit kan op verschillende manieren, waarbij de ene manier veel risicovoller is dan de andere. Chirurgisch (scherp) debridement is een voorbehouden handeling. Biologisch debridement (met maden), enzymatisch debridement (met enzymen) en mechanisch debridement (natte gazen, spoelen van de wond) zijn niet voorbehouden. Dus spoelen van de wond, met spuit, katheter of onder de douche is niet voorbehouden.
Injecties
De Raad BIG: bij injecties gaat het om een handeling waarbij met een holle naald in lichaamsweefsel, in een bloedvat of in een infuuslijn een geneesmiddel wordt toegediend. Doordat de naald onmiddellijk na het toedienen van het geneesmiddel weer wordt teruggetrokken, is het geven van een infuus geen injecteren, maar katheteriseren.
Daarom rekent de raad ook het toedienen van geneesmiddelen in opgeloste vorm via een infuus of toedieningssysteem (pomp, zakje, infuus) tot de categorie katheterisatie. In tegenstelling tot injecteren is bij deze vorm van toediening van geneesmiddelen sprake van min of meer continue toediening.
Bij injecties krijgt een patiënt met een holle naald een middel ingespoten, in lichaamsweefsel of in een bloedvat. Een middel kan een medicijn zijn, maar bijvoorbeeld ook een filler of zoutoplossing.
Deze vormen van injecteren zijn voorbehouden:
- subcutane injecties
- intramusculaire injecties
- intraveneuze injecties
- intracardiale injecties
- het toedienen van lokale anesthetica per injectie
Katheterisaties
De Raad BIG: bij katheterisatie gaat het om gevulde en ongevulde lichaamsholten. Het doel van de handeling is het inbrengen of verwijderen van stoffen. Het gaat om handelingen waarbij de samenhang van weefsels niet verstoord hoeft te worden.
De overheid formuleert het in 2020 zo: ‘Bij een katheterisatie worden stoffen met een buisje in lichaamsholten ingebracht of verwijderd. Een bekend voorbeeld is een infuus.’
Het gaat volgens de Raad BIG om de volgende handelingen:
- katheteriseren blaas
- verwisselen suprapubische katheter
- inbrengen maagkatheter via mond-keelholte of via maagfistel
- inbrengen katheter voor intratracheaal uitzuigen
- inbrengen infuus
- tracheaal extuberen van orale of nasale tube
- inbrengen duodenaal katheter
- toedienen geneesmiddelen in opgeloste vorm via infuus of ander toedieningssysteem
Volgens de Raad BIG zijn de volgende handelingen geen voorbehouden handelingen:
- blaasspoelen bij reeds ingebrachte katheter
- toedienen sondevoeding bij reeds ingebrachte katheter
- uitzuigen mond- en keelholte
Stoffen met een buisje in lichaamsholten
De omschrijving van katheterisaties is zo breed, dat zowel het inbrengen van een infuus, een blaaskatheter, een neusmaagsonde of PEG-sonde als darmspoelen hieronder vallen. De onaanvaardbare risico’s bij deze handelingen zijn onder andere infectiegevaar en perforatie/weefselbeschadiging en ‘de verkeerde weg’ (fausse route) bij het inbrengen van sondes of katheters.
In het algemeen geldt dat het inbrengen van een katheter, infuus of sonde voorbehouden is, maar het toedienen van iets als de katheter of sonde al geplaatst is niet. Dus:
- sondevoeding toedienen: niet-voorbehouden
- drain spoelen: niet-voorbehouden
- blaasspoelen: niet-voorbehouden
Uitzonderingen voor iets toedienen via een buisje dat er al inzit:
- Aanprikken van spinaal poortsysteem en verwijderen spinale poortsysteem-naald: voorbehouden vanwege infectiegevaar.
- Spoelen splints: deze dunne drains zitten in de ureteren. Groot risico op infectie. Voorbehouden handeling.
Darmspoelen
Darmspoelen (rectaal en via colostoma) noemt de Raad BIG niet bij voorbehouden, en ook niet bij niet-voorbehouden handelingen. Hierbij worden ook stoffen met een buisje in lichaamsholten ingebracht. Ons voorstel: of het een voorbehouden handeling is of niet hangt af van het hulpmiddel waarmee de darm wordt gespoeld. Als een darmspoeling gebeurt met een lange, stugge katheter, dan bestaat een (onaanvaardbaar) risico op perforatie van de darm. Dan is dit een voorbehouden handeling. Darmspoelen via een conus of een korte canule of rectaalkatheter heeft geen onaanvaardbare risico en is daarom niet-voorbehouden.
Vergelijkbaar: bij een hoogopgaand klysma en bij een rectaalkatheter (schoorsteentje) voor ontluchting wordt vaak een lange, stugge katheter gebruikt. Deze handelingen zijn voorbehouden.
Toedienen van geneesmiddelen in opgeloste vorm via infuus- of toedieningssysteem
De Raad BIG heeft duidelijk aangegeven dat het toedienen van medicijnen via een infuus een voorbehouden handeling is.1,2,3 Ook de Landelijke Huisartsen Vereniging zegt: het inbrengen van een infuus én het inbrengen van medicijnen per infuus zijn voorbehouden handelingen. Het toedienen van medicijnen als zodanig is geen voorbehouden handeling. Het hangt van de gekozen methode af of het geven van medicijnen een voorbehouden handeling is.3
Het toedienen van medicijnen via een toedieningssysteem is multi-interpretabel. We stellen dat het toedienen van medicijnen via de volgende toedieningssystemen niet-voorbehouden is:
- toedienen medicijnen via PEG-sonde
- button
- jejunostomiesonde
- neusmaagsonde
- toedienen medicijnen via vernevel- of inhalatiesystemen
Een hoogopgaand klysma toedienen is wel voorbehouden, omdat de lange, stugge katheter (zie de informatie over darmspoelen) een groot risico op perforatie met zich meebrengt.
Puncties
De Raad BIG: bij puncties gaat het om het aanprikken van een orgaan of onderdeel van een orgaan met behulp van een naald, met als doel daar vocht of weefsel uit te halen. De Raad BIG (1996) gaf aan dat hieronder vallen:
- venapunctie
- arteriepunctie
- sternumpunctie
- hielprik bij neonaten
Hieronder valt niet: vingerprik om bloedglucose te bepalen.
Bron
- Het Stappenplan Voorbehouden Handelingen: Gedeelde verantwoordelijkheden, Raad BIG, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (december 1996).
- ActiZ, ZorgthuisNL, Landelijke Huisartsen Vereniging en Verenso. (2019). Handleiding voorbehouden handelingen in de (wijk)verpleging & verzorging. ActiZ.
- Boomen, I.J.H.C., & Vlaskamp, A.A.C. (1996). Onder Voorbehoud: informatie over de bevoegdheidsregeling voorbehouden handelingen in de Wet BIG. Rijswijk, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
- Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (z.d.). BIG-register.
- Rijksoverheid. (z.d.). Regels rondom voorbehouden handelingen door zorgpersoneel (geraadpleegd april 2026).
- Rijksoverheid. (z.d.). Voorbehouden handelingen door zorgpersoneel.
- Rijksoverheid. (z.d.). Opdracht voorbehouden handeling. Hoe ga ik hiermee om? Opdracht voorbehouden handelingen. Hoe ga ik hiermee om?