Oog voor netwerk: ziekenhuizen zetten stappen in naastenparticipatie
Gepubliceerd op: 11-05-2026
Naasten zijn vaak een constante factor in het leven van mensen die zorg nodig hebben. Zij kennen de patiënt, zijn betrokken vóór, tijdens en na een opname en zijn daarom onmisbaar voor passende zorg. Ziekenhuizen zien dat steeds vaker en zijn actief aan de slag met naastenparticipatie. Tegelijkertijd blijkt uit recent NVZ-onderzoek dat structurele borging nog een volgende stap vraagt.
In februari 2026 hield de NVZ, in samenwerking met Vilans, een enquête onder haar leden hoe ziekenhuizen omgaan met naastenparticipatie. Meer dan de helft van de NVZ-leden vulde de enquête in. De uitkomsten laten een sector zien die in beweging is: het belang van het samenwerken met naasten wordt breed erkend, maar de uitwerking verschilt sterk per organisatie.
Bewustzijn groeit
De meeste ziekenhuizen zijn inmiddels aan het experimenteren of implementeren van vormen van naastenparticipatie. Bestuurders, beleidsmakers en zorgprofessionals zien de meerwaarde:
- een betere kwaliteit van leven voor patiënten;
- minder stress bij naasten;
- meer werkplezier voor professionals.
Ook sluit naastenparticipatie goed aan bij bredere ontwikkelingen zoals netwerkzorg en passende zorg, zoals afgesproken in het Integraal Zorgakkoord.
Tegelijkertijd blijkt uit de enquête dat naastenparticipatie vaak nog niet stevig is verankerd. Slechts een deel van de ziekenhuizen heeft een ziekenhuisbrede visie op dit thema of werkt daar momenteel aan. In veel organisaties gebeurt het samenwerken met naasten nog vooral projectmatig of hangt het af van individuele zorgmedewerkers. Heldere kaders, uniforme werkprocessen, scholing en structurele monitoring ontbreken vaak nog.
Op zoek naar duidelijkheid
Ziekenhuizen geven aan dat zij tegen vergelijkbare uitdagingen aanlopen. Medewerkers zoeken naar duidelijkheid over rollen en verantwoordelijkheden: wat mogen en kunnen we van naasten vragen, waar ligt de grens tussen formele en informele zorg? Ook ontbreken vaak duidelijke afspraken over privacy, veiligheid en aansprakelijkheid. Daarnaast is de ondersteuning van zorgprofessionals om anders samen te werken met naasten vaak versnipperd en niet structureel georganiseerd.
Naastenparticipatie krijgt nu vooral aandacht tijdens de opname en bij ontslag of overdracht. Voorafgaand aan de ziekenhuisopname is de betrokkenheid van naasten nog relatief beperkt. Terwijl dat juist wel het moment is om te bespreken wat je van elkaar mag verwachten en welke rol de naaste kan hebben tijdens opname. Ook effectmeting staat nog in de kinderschoenen. Structurele monitoring vindt nauwelijks plaats.
Naasten als partner
De uitkomsten laten zien dat naastenparticipatie vraagt om meer dan losse initiatieven. Het gaat om een duurzame verandering in denken, doen en organiseren van de zorg. Wat daarbij helpt is een duidelijke en gedeelde visie, vroegtijdige betrokkenheid van naasten, open communicatie en maatwerk. Een andere succesfactor is het expliciet ondersteunen en toerusten van zorgprofessionals. Het is belangrijk om ook oog te hebben voor belastbaarheid van naasten. Ook leiderschap en voorbeeldgedrag spelen een belangrijke rol.
De rode draad: goede zorg is teamzorg, waarin ook het sociale netwerk rond de patiënt volwaardig wordt meegenomen. De naaste is geen tijdelijke bezoeker, maar een continue partner in het zorgproces.
Routekaart Naastenparticipatie
Om ziekenhuizen te ondersteunen ontwikkelen de NVZ en Vilans in 2026 gezamenlijk de Routekaart Naastenparticipatie. Deze routekaart biedt bestuurders en teams praktische handvatten, kennis en voorbeelden om naastenparticipatie stapsgewijs en duurzaam in te voeren. De routekaart is gebaseerd op de enquête-uitkomsten, verdiepende interviews en bestaande kennis uit onderzoek en praktijk. Hij verschijnt naar verwachting in het najaar van 2026.
Met deze routekaart willen NVZ en Vilans bijdragen aan een ontwikkeling waarin naastenparticipatie niet langer afhankelijk is van toeval of individuele inzet, maar een vanzelfsprekend en gelijkwaardig onderdeel wordt van goede en toekomstbestendige ziekenhuiszorg.
Meer lezen
- Bekijk de uitkomsten van de peiling: Factsheet Naastenparticipatie in ziekenhuizen: stand van zaken
- Meer lezen over naastenparticipatie
- Bekijk de Inspiratiesheet Mantelzorg als medicijn