Beroepsmatige zorg niet meer vanzelfsprekend: zet het leven centraal

‘Men zou een pleister op vele wonden willen zijn’. Dit zijn de woorden van Joodse schrijfster en juriste Etty Hillesum. Hoewel geschreven in een andere tijd, tussen 1943 en 1945, is de uitspraak tijdloos en nog steeds actueel. Toegepast op de huidige situatie in het zorglandschap vraagt deze uitspraak om een kritische kijken naar de 'wonden' die we zien en voelen in de zorg. En roept het de vraag op of pleisters plakken voldoende is.

Vanuit breder perspectief kijken naar zorg

Hoe houden we de zorg toegankelijk en betaalbaar voor wie het echt nodig heeft? En hoe kunnen we duurzaam met elkaar blijven samenleven? De huidige vraagstukken zorgen ervoor dat we steeds meer vanuit een breder perspectief naar zorg kijken. Want zorg is maar een deel van het leven van mensen. In het zoeken naar oplossingen vindt een verschuiving plaats: een paradigma shift. 

Door de toename in welvaart en de ontwikkelingen op het gebied van informatisering en communicatie hebben mensen meer mogelijkheden om richting te geven aan hun eigen leven. Er is een verschuiving van verzorgingsstaat naar een maatschappij waarin zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid vanzelfsprekender zijn. Een groot deel van de nieuwe generatie ouderen heeft een sterk verlangen naar autonomie en zelfredzaamheid.

Het veranderende perspectief brengt een beweging op gang waarin we niet meer kijken naar de patiënt of cliënt, maar naar de mens en de omgeving. Een beweging waarbij we zoeken naar oplossingen die het beste passen bij de unieke situaties van mensen met een zorgvraag.

We hebben wat te doen

Het huidige model voor langdurige zorg en ondersteuning in Nederland staat onder grote druk en is daardoor niet meer toekomstbestendig. De toegankelijkheid staat onder druk door de dubbele vergrijzing, personeelstekorten en sociaaleconomische verschillen die bepalen in hoeverre mensen gezond kunnen leven en kunnen meedoen in de samenleving.

Vraagstukken worden steeds ingewikkelder. Een medisch antwoord is daardoor vaak maar een deel van de oplossing. Er wordt nog steeds onvoldoende samengewerkt tussen domeinen en de bekostiging is nog te versnipperd. Daarnaast staan zorgprofessionals onder grote druk, waardoor het ziekteverzuim en de uitstroom hoog zijn. Om de zorg houdbaar en toegankelijk te houden zullen we met ongeveer hetzelfde aantal mensen aan de groeiende zorgvraag moeten voldoen. Al deze factoren vragen om verandering, niet alleen van de zorg, maar van onze hele samenleving. Er is een behoefte aan een nieuw toekomstperspectief.

Een lonkend perspectief

Hoe geven we antwoord op de vragen van het veranderende zorglandschap? En wat zijn dan de drijfveren om in beweging te komen? De 'wonden', zoals hierboven beschreven? Biedt deze noodzaak tot verandering ook kansen voor de toekomst: een lonkend perspectief? Van een maatschappij die gaat zorgen en zorg die gaat vermaatschappelijken. Dit lonkend perspectief impliceert een aantal grote veranderingen. Het vraagt om verbindingen over domeinen en financiële schotten heen. Het gaat uit van de vanzelfsprekendheid van samenredzaamheid. Het vereist een collectieve verantwoordelijkheid voor een zorgzame samenleving.

Netwerkgerichte zorg

De roep om fundamentele verandering in de zorg komt naar voren in verschillende visie- en beleidsdocumenten. Zo pleit de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) voor een omslag van cliëntgerichte zorg naar netwerkgerichte zorg. Hierin staat een steunsysteem voor zorgrelaties centraal. Naasten, vrijwilligers en beroepskrachten werken gelijkwaardig met elkaar samen.

Hybride zorgsystemen

Er wordt gesproken over een hybride zorgsysteem, waarbij mengvormen ontstaan tussen betaalde, onbetaalde, georganiseerde, niet-georganiseerde en meer en minder vrijwillige zorg. Daarnaast moet de focus worden verschoven van 'kwaliteit van zorg' naar 'kwaliteit van leven'. Hierbij wordt ernaar gestreefd de ondersteuning en zorg aan te passen op de behoeften en voorkeuren van mensen. Technologie heeft een steeds belangrijkere rol in het aanvullen of vervangen van zorg door menskracht.

In programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen (WOZO) wordt de visie op de ouderenzorg aangeduid met: 'Zelf als het kan', 'Thuis als het kan' en 'Digitaal als het kan'. Het doel is om mensen zo lang mogelijk regie over hun eigen leven te laten houden en het zo lang mogelijk uitstellen of zelfs voorkomen van zorg. De opgaven gaan daarom niet alleen over de zorgsector.

Handvatten voor transitie

Organisaties in zorg en welzijn merken dat verandering nodig is. Maar om deze transitie goed vorm te geven, zijn handvatten nodig. Gezondheidsconcepten als Positieve Gezondheid, Samen beslissen en Reablement krijgen in de sector veel steun. Deze concepten ondersteunen de verschuiving van 'ziekte en zorg' naar 'gezondheid en gedrag'. Daarbij staat de eigen regie van de persoon centraal.

Tegelijkertijd wordt duidelijk dat aanbodgestuurde oplossingen, zoals het inzetten van technologie en hulpmiddelen of het aanbieden van zorg op andere tijdstippen, op zichzelf niet genoeg zijn. Deze oplossingen lossen de uitdagingen in de zorg niet structureel op.

Andere benadering nodig: het leven centraal

Voor een fundamentele verandering is een andere benadering nodig. Beroepsmatige zorg is dan niet meer het vanzelfsprekende antwoord op een zorg- of ondersteuningsvraag. Maar het is, waar nodig, een aanvulling op andere oplossingen. 

Model 'Het leven centraal', gebaseerd op de Schijf van Vijf van Zorgboog, biedt handvatten voor dit proces. Een belangrijk uitgangspunt van beide modellen is dat beroepsmatige zorg en ondersteuning alleen ingezet wordt in situaties waar de andere oplossingen niet genoeg zijn. Een zorgvraag leidt zo niet automatisch tot een zorgindicatie, maar tot een goed gesprek waarin vanuit een breed perspectief onderzocht wordt wat in deze unieke situatie de vragen en de passende antwoorden zijn. Daarnaast bevat dit model een aantal belangrijke toevoegingen.

Aansluiten op de vraag

Als je kijkt vanuit het perspectief ‘het leven centraal’, kun je ontdekken wat iemand echt nodig heeft. Zo kun je aansluiten bij wat voor deze persoon belangrijk is. Dit sluit ook aan bij de eigen motivatie en kracht van de persoon: wat wil iemand zelf kunnen? Waar wil iemand graag aan werken? Vaak blijkt dat de behoefte geen zorgvraag is.

Om te kunnen bekijken wat iemand nodig heeft, gaat het dus niet altijd om passende zorg, maar om passende antwoorden. Dat betekent verder kijken dan protocollen, richtlijnen en handboeken. Je kiest dan voor de oplossing die het beste past bij de wensen, behoeften en situatie van de persoon en de omgeving.

Aan de stap ‘Zelf’ is ‘Leren het zelf te kunnen doen’ toegevoegd. Deze stap ondersteunt de persoon bij zelfredzaamheid. Er zijn verschillende methoden om de zelfredzaamheid van mensen te bevorderen, zoals Reablement of kortdurende ondersteuning.

Een palet aan oplossingen

Waar de Schijf van Vijf een vaste volgorde van oplossingen heeft, kijkt model ‘Het leven centraal’ naar een palet van oplossingen. Als iemand het zelf niet meer kan, kunnen familie, vrienden, het sociale netwerk, de buurt of digitale zorg en hulpmiddelen helpen. Beroepsmatige zorg kan tijdelijk worden ingezet om vaardigheden te leren of te ondersteunen bij het gebruik van (technologische) hulpmiddelen.

Welke oplossing of combinatie van oplossingen het beste past, hangt sterk af van de persoon en de situatie. Door in een palet te denken, kan altijd een passend antwoord worden gezocht.

Zorgzame maatschappij

Het is mooi als de bewegingen 'de zorg die gaat vermaatschappelijken' en 'de maatschappij die gaat zorgen' beter op elkaar aansluiten. Zo kunnen we samen een zorgzame maatschappij vormen, waarin mensen zelfredzaam en samenredzaam zijn. De toekomst is nu.