Ontwerp als ontbrekende schakel in complexe zorg
Gepubliceerd op: 24-06-2026
Persoonsgerichte zorg gaat over het goed aansluiten bij behoeftes. Maar wat als mensen met een beperking die niet goed kunnen uiten? Dan kan er probleemgedrag ontstaan. Niet alleen frustrerend voor de cliënt, maar ook voor begeleiders. De praktijk laat zien dat een goed ontworpen leefomgeving kan zorgen voor minder probleemgedrag, meer openheid en contact.
Veel woon- en verblijfsruimtes in de gehandicaptenzorg zijn van oudsher ingericht vanuit beheersing: prikkelarm, robuust, overzichtelijk. Dit is te begrijpen vanuit veiligheid, maar in de praktijk leiden deze omgevingen vaak tot onpersoonlijke, kale ruimtes die onvoldoende aansluiten bij de belevingswereld van cliënten. Ze laten een bepaalde mate van machteloosheid zien.
Ondersteunend, herkenbaar en geruststellend
Projecten zoals die van de Fysieke Leefomgeving van Ipse de Bruggen tonen dat het anders kan. In dit project werd de fysieke omgeving opnieuw ontworpen. Dit door goed aan te sluiten bij de persoon achter het gedrag. Hierdoor ontstaat een ruimte die niet alleen veilig is, maar ook ondersteunend, herkenbaar en geruststellend werkt.
Over de aanpak van Ipse de Bruggen
Deze aanpak was onderdeel van Begeleiding à la carte. Dit programma werd uitgevoerd door Vilans en had als doel persoonsgerichte zorg verder te brengen. Ook aan de slag met deze aanpak? Bekijk dan de informatie en hulpmiddelen: Een fysieke leefomgeving die rust en veiligheid biedt
Wat ontwerpers toevoegen
Ontwerpers brengen een andere manier van kijken. Waar zorgprofessionals vooral denken vanuit begeleiding en veiligheid, kijken ontwerpers naar ruimte, beleving, licht, kleur, materiaal en indeling. En vooral naar hoe die elementen samen gedrag beïnvloeden.
Hun meerwaarde zit in:
- Het vertalen van persoonlijke verhalen, herinneringen en voorkeuren van bewoners naar concrete ruimtelijke keuzes;
- Het doorbreken van vaste routines en aannames (‘zo doen we dat hier altijd’);
- Het maken van subtiele, maar doordachte interventies die rust, eigenheid en comfort creëren.
De praktijk laat zien dat goed ontworpen leefomgevingen geen extra kostenpost is, maar een preventieve en duurzame investering. Een goed ingerichte ruimte ondersteunt het dagelijks functioneren van cliënten én ontlast zorgprofessionals.
Uit de interviewbundel ‘Anders kijken naar de leefomgeving van mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag’ van Vilans en Ipse de Bruggen blijken een aantal voordelen. Een goed ontworpen en voorspelbare leefomgeving kan bijdragen aan meer rust, minder probleemgedrag, betere interacties tussen bewoners en medewerkers en een prettiger werkklimaat voor personeel. Dit kan mogelijk allemaal bijdragen aan een afname van intensieve begeleidings- of zorginzet.
Samenwerken met ontwerpers als onderdeel van kennisontwikkeling
Belangrijk is dat deze aanpak niet blijft hangen in losse succesverhalen. Door samen te werken met ontwerpers en dit te koppelen aan onderzoek en reflectie, ontstaat nieuwe kennis over de relatie tussen omgeving, gedrag en gezondheid. Kennis die gedeeld kan worden binnen organisaties én sectorbreed.
Hier ligt een duidelijke kans: investeren in ontwerp betekent investeren in langetermijnkwaliteit, effectiviteit en duurzaamheid van zorg.
Oproep
Als we echt werk willen maken van persoonsgerichte zorg, kunnen we de fysieke omgeving niet langer zien als randvoorwaarde. Zij is onderdeel van de zorg zelf. Dat vraagt om:
- Het structureel betrekken van ontwerpers bij zorgvraagstukken, in het bijzonder bij vastgelopen ondersteuning bij complexe zorg;
- Ruimte voor maatwerk in huisvesting en inrichting;
- Het erkennen van ontwerpers als een strategische partner in zorginnovatie.
De fysieke omgeving is eigenlijk ook een vorm van zorgverlening, die bijdraagt aan welzijn, stressvermindering bij mensen met een beperking, naasten en het personeel. Laten we dat de aandacht geven die het verdient.
Wat ontwerpers en architecten zelf zeggen
- Andrea Möhn: ‘Bij alle individuele kamers die ik heb ontworpen raakte mij een ding het diepst: steeds weer te ervaren hoe bewust de bewoners de kamertransformatie en het hele proces beleefden. Vaak waren zij diep ontroerd dat zij zo een mooie kamer kregen. Dat zij het waard waren. Hier werd echte menselijke waarde gecreëerd met als gevolg veelal positieve gedragsverandering bij de bewoners en dit had weer invloed op de zorgprofessionals, vastgoed en naasten.'
- Anna Hoving: 'Wanneer het interieur van een zorginstelling mensgericht is ontworpen, dan werkt het interieur sámen met het personeel en beïnvloedt daarmee ook gedrag en gezondheid van de bewoner.'
- Jenita Duijndam: ‘Het ontwerpen begint met het begrijpen van het leven dat zich in de ruimte afspeelt. Door observeren en meelopen met de cliënt en begeleiders komen we tot verdiepende informatie en een verbinding die juist van essentieel belang zijn om de ruimte aan te laten sluiten bij de cliënt.'
Meer weten?
- Bekijk het verhaal Stap voor stap naar een positief leef- en werkklimaat bij Ipse de Bruggen.
- Bekijk de interviewbundel ‘Anders kijken naar de leefomgeving van mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag’ van Vilans en Ipse de Bruggen.