Handige gesprekstool: ‘Dansen met beren kun je leren’

Belemmerende overtuigingen kunnen flink in de weg zitten als je in de zorg wil samenwerken met naasten. ‘Wees je bewust van je ‘eigen beren op de weg’ en durf ze bespreekbaar te maken. Dan zet je vaak al een eerste stap richting anders kijken’, vertelt Vilans-adviseur Paula Gerring. De Vilans-tool ‘Dansen met beren’ helpt daarbij.

'Verandering vraagt van zorgmedewerkers dat zij hun vertrouwde werkwijze aanpassen’ vertelt Paula tijdens de goedbezochte workshop in het PSV-stadion in mei. ‘Dat roept reacties op en dat is heel normaal. Verandering heeft invloed op hoe je jouw werk doet, waar je trots op bent en je verantwoordelijkheid voor voelt. Het raakt aan je vaste gewoonten en je professionele identiteit.’

Paula benadrukt de meerwaarde van samenwerken: ‘Het helpt bij het bieden van meer persoonsgerichte zorg, omdat je vaak beter aansluit bij de wensen van de zorgvrager. Ook zijn mantelzorgers en naasten een belangrijke bron van informatie. Zij kennen de naasten al heel lang en weten vaak goed wat werkt.’

Beer als belemmerende overtuiging

Ondanks de meerwaarde roept samenwerken met naasten ook weerstand op. Een zorgmedewerker kan die weerstand voelen als een ‘beer op de weg’. Paula: ‘Zeker wanneer iemand het gevoel heeft dat veranderingen hem of haar overkomen of dat die te snel gaan, ontstaat er spanning. Druk die weerstand niet weg, maar neem hem serieus. Juist door ruimte te geven aan wat iemand denkt en voelt, ontstaat er beweging.’

Paula legt uit dat weerstand niet ontstaat door de gebeurtenis zelf, maar door de betekenis die iemand daaraan geeft. ‘Het zijn de gedachten en het gedrag die de reactie bepalen. De gebeurtenis is bijvoorbeeld dat zorgprofessionals opdracht krijgen om beter samen te werken met naasten. Dan kunnen gedachten ontstaan als: ‘Ik doe het dus niet goed’ of ‘Ik mag geen fouten maken’. Zulke overtuigingen kunnen zorgen voor onzekerheid, spanning of weerstand.’ Daarom is het volgens Paula belangrijk om de overtuigingen op te zoeken, zodat de organisatie daar ook een passende reactie op kan geven.

Praatplaat met zeven ‘beren’

Met een aansprekende praatplaat legt Vilans de deelnemers zeven veelvoorkomende beren voor. Ze zijn gebaseerd op belemmerende overtuigingen en kunnen samenwerking in de weg staan:

1. Straks is mijn opleiding niks meer waard.
2. Door samenwerken met familie verlies ik grip op mijn werk.
3. Als een familielid iets fout doet, ben ik verantwoordelijk.
4. Wij zetten familie al goed in.
5. Familie zit hier niet op te wachten, ze zijn al overbelast.
6. De familie erbij betrekken kost mij nóg meer tijd.
7. Als naasten zorg overnemen, gaat de kwaliteit van zorg omlaag.                    

Veel herkenning

Deelnemers gaan in groepjes onderzoeken welke beren ze herkennen. En wat er ónder hun beer ligt, dus welke overtuigingen schuilgaan achter de gevoelens en gedachten. Paula geeft daarvoor een belangrijke instructie mee: ‘Deze stap is puur gericht op begrijpen waar de overtuiging vandaan komt, niet om het oplossen.’ In een van de deelgroepen herkent iemand wel een paar beren: ‘Ik zie collega’s die zich aangetast voelen in hun opleiding (beer 1). En bang zijn voor verantwoordelijkheid als een familielid iets fout doet (beer 3). Als het niet om medische handelingen, maar om simpele dingen gaat: wat is dan het ergste dat er kan gebeuren?’ Een tafelgenoot reageert: ‘Maar we leven ook in een samenleving die risico’s wil vermijden en alles wil controleren.’

Twee beren springen eruit

Tijdens de gezamenlijke terugkoppeling springen er twee beren uit. Met de familie samenwerken kost mij nog meer tijd (beer 6) is daar een van. Maar het meest op de voorgrond staat beer 5: Familie zit hier niet op te wachten, ze zijn al overbelast. ‘Die beer zien we iedere sessie eruit springen’, zegt Paula. Opvallend is dat veel deelnemers deze beer in eerste instantie niet als overtuiging zien, maar als een feit.

Tegelijkertijd ontstaat in de zaal ook een ander perspectief. Natuurlijk is mantelzorg zwaar, erkennen deelnemers. Maar er wordt ook veel ingevuld vóór naasten. Terwijl familieleden, ondanks de belasting, vaak juist graag iets willen betekenen voor degene die hen dierbaar is. Toch blijken achter de aanname ook onderliggende gedachten schuil te gaan: Ik kan zo’n moeilijk gesprek niet goed voeren, ik vind het lastig om dat gesprek te voeren of ik wil graag de sfeer goed houden.

Hoe ga je dansen met een beer?

‘De eerste en tweede stap in de gesprekstool is om de beren te erkennen en erop te reflecteren’, legt Paula uit. Je komt dan op de onderliggende overtuiging. In stap 3 zoek je naar wat er nodig is om met die beer te gaan dansen. Paula: ‘Wat heb je nodig van je organisatie of collega’s om het anders te gaan doen? Hoe wil je gefaciliteerd worden?’ Uit de zaal komen eerst randvoorwaardelijke zaken, zoals meer tijd, geld en vertrouwen vanuit de organisatie.

Maar daarna volgt: ‘Erkenning voor die gevoelens en geen zoek-het-zelf-maar-uit-reactie’. Een deelnemer stelt gemengde intervisie tussen zorgprofessionals en naasten voor. ‘Een organisatiecultuur waarin je kunt delen’, zegt een ander. Waarop iemand aanhaakt: ‘Ik vind mezelf een dansende leidinggevende. In onze zelfsturende teams is veiligheid belangrijk. Fouten maken mag, zeg ik vaak. Daarom vind ik het belangrijk om tools te ontwikkelen om dingen uit te spreken en elkaar te kunnen aanspreken.’

Beren kunnen kleiner worden

Het belang van draagvlak en cultuurverandering maakt iets los in de zaal: ‘In onze organisatie zijn we daar al twee jaar mee bezig, onder begeleiding van een extern programmamanager. Nu gaat het meer in ons DNA zitten en zetten we al hele goede stappen. Onze casemanagers gaan meteen het gesprek met naasten aan, over dat er van hen ook iets verwacht wordt. Dat gaat goed en daardoor worden onze beren steeds kleiner’, zegt een medewerker van een zorgorganisatie uit het zuiden van het land.

Tot slot nodigt Paula deelnemers uit om met de praatplaat aan de slag te gaan in hun eigen organisatie. Dat kan bijvoorbeeld in een teamoverleg, training of een-op-een gesprek. ‘Zorg voor een gespreksleider die de veiligheid in de gaten houdt en het groepsgesprek stimuleert. Die bewaakt dat het gesprek niet te vroeg naar oplossingen gaat. Sluit vooral aan bij wat er binnen je organisatie leeft.’

Bekijk de praatplaat

Dansen met beren in de samenwerking met naasten

De gespreksleidraad 'Dansen met beren in de samenwerking met naasten' helpt zorgteams om overtuigingen en zorgen die de samenwerking met familie en andere naasten beïnvloeden bespreekbaar te maken.

Kennisproduct Leidraad

Lees meer