Strategisch toekomstdenken

Wat is strategisch toekomstdenken?

Strategisch toekomstdenken is een slimme manier om na te denken over toekomsten. Het helpt om niet alleen te wachten op wat er komt, maar om zelf mee te bouwen aan een betere toekomst. Hierbij maken we onderscheid tussen passief waarnemen en actief handelen. Waar trendverkenning (zie ook hieronder bij ‘Werkwijzen’) een methode is om systematisch ontwikkelingen te scannen, gaat strategisch toekomstdenken een stap verder.

Het betekent dat men de inzichten uit trends niet passief ondergaat, maar een actieve rol neemt via het verbeelden van toekomsten. De term ‘strategisch’ wijst hierbij op een planmatige en doelgerichte benadering. Het gebruik van het meervoud ‘toekomsten’ benadrukt bovendien dat er niet één vastliggend pad is, maar dat er meerdere mogelijke ontwikkelingen bestaan.

Deze manier van denken biedt de mogelijkheid om invloed uit te oefenen op welke toekomst werkelijkheid wordt. Het gaat verder dan enkel voorspellen; het richt zich op toekomstbehendigheid, het stimuleren van het onderzoeken van aannames, het creëren van scenario’s en het bieden van concreet handelingsperspectief.

Wanneer zet je het in?

Strategisch toekomstdenken kan je in verschillende situaties toepassen. Het is vooral nuttig wanneer je te maken hebt met verandering, onzekerheid en de (latente) wens om de toekomst actiever vorm te geven. Je past het toe wanneer je niet alleen wil weten wat de toekomst zou kunnen brengen, maar ook actief wil nadenken over en werken aan de mogelijkheden om de toekomst vorm te geven.

Op deze momenten past het inzetten van strategisch toekomstdenken:

• Voor complexe vraagstukken: wanneer je werkt aan ingewikkelde problemen waar geen eenvoudige of directe oplossing voor is, biedt deze aanpak manieren om de complexiteit te begrijpen en verschillende paden te verkennen.
• Bij het ontwikkelen van langetermijnstrategieën: als je plannen of beleid maakt die gericht zijn op de toekomst, helpt strategisch toekomstdenken om robuuste strategieën te ontwikkelen die rekening houden met verschillende mogelijke ontwikkelingen.
• Wanneer grote veranderingen op komst zijn: bij belangrijke verschuivingen in bijvoorbeeld technologie, wetgeving, de markt of maatschappelijke trends, helpt het om voor te bereiden op de impact hiervan.
• Om vastgeroeste denkpatronen te doorbreken: als er behoefte is om bestaande overtuigingen/aannames los te laten en open te staan voor nieuwe perspectieven en ideeën, biedt strategisch toekomstdenken methoden die hierin ondersteunen.
• Voor het vergroten van veerkracht: om organisaties, teams of gemeenschappen beter voor te bereiden op onverwachte gebeurtenissen en schokken, zodat ze flexibeler kunnen reageren. 
• Bij het begeleiden van grote veranderingen: als je betrokken bent bij fundamentele, langdurige veranderingen in systemen (zoals de energietransitie of veranderingen in de zorg), helpt transitiemanagement binnen strategisch toekomstdenken om deze processen te begrijpen en te sturen.
• Om diverse belanghebbenden te betrekken: wanneer het belangrijk is om verschillende partijen (zoals medewerkers, klanten, burgers, partners) samen te brengen om een gedeelde visie op de toekomst te ontwikkelen en draagvlak te creëren.
• Voor het versterken van toekomstbehendigheid: om een proactieve houding ten opzichte van de toekomst te ontwikkelen, waarbij je niet alleen reageert op wat er gebeurt, maar ook zelf bijdraagt aan het vormgeven van een gewenste toekomst.

Wat levert het op?

Wanneer mensen, samenwerkingen of organisaties (strategisch) over toekomsten nadenken, kunnen zij betere keuzes maken. Dit geldt bijvoorbeeld voor werk, voor een bedrijf, of voor een project.

Het helpt om wendbaarder te zijn wanneer verrassingen zich voordoen en om kansen te zien die anderen misschien missen. Deze aanpak helpt bij het beter omgaan met veranderingen in de wereld. Het ontwikkelen van een proactieve houding ten opzichte van toekomsten maakt het mogelijk om te anticiperen op veranderingen en om je daaraan aan te passen. Dit leidt tot een grotere veerkracht. Tegelijkertijd stimuleert het inzicht in nieuwe oplossingen en mogelijkheden, wat innovatie en vernieuwing bevordert.

Deze vaardigheden zijn bijzonder waardevol in een wereld die snel verandert en waarin de toekomst vaak onzeker of complex lijkt. Het biedt handvatten om met deze onzekerheden om te gaan.

Werkwijzen

Een aantal voorbeelden van werkwijzen die passen binnen strategisch toekomstdenken:

• Futures Literacy lab (UNESCO): een methode en werkvorm om meerdere toekomsten te kunnen voorstellen en vanuit die lens anders naar het hier nu te kijken. Het helpt blinde vlekken te zien en stimuleert toekomstbehendigheid als vaardigheid.
• De IJsberg (Causaal gelaagde analyse): een werkvorm die mensen leert om te zien welke onderliggende culturele lagen zorgen dat een situatie een probleem of uitdaging is.
• Reframe: een werkvorm die uitnodigt een overtuiging uit te pakken en een ander perspectief te geven. Hierdoor wordt zichtbaar dat het waardvol anders kan.
• Toekomst driehoek (Futures Triangle): methode om van een bepaald toekomstbeeld de dynamieken en krachten in beeld te brengen en te begrijpen.
• Drivermapping: methode om inzichtelijk te maken wat de stuwende krachten zijn in belangrijke onderwerpen zoals, politiek, economisch, sociaal, technologisch, ecologisch, legaal
• Scenarioplanning: inzicht krijgen in welke onzekerheden nu van belang zijn en hiermee verschillende scenario’s kunnen maken om in te spelen op wat er gebeurt en keuzes beter te onderbouwen.
• Horizonmodel: manier om duidelijkheid en afstemming te krijgen over verbeteren, vernieuwen en radicale vernieuwing. Hiermee is het onderlinge verband duidelijk en krijg je een beeld van hoe je inspanningen richt en inricht in een omgeving van verandering. 
• Trendverkenning: een methode om systematisch ontwikkelingen te scannen, variërend van gevestigde 'grote trends' (megatrends) tot opkomende signalen in 'niches', om zo vroegtijdig te ontdekken wat de nieuwe bepalende krachten van de toekomst kunnen worden.

Meer over Strategisch Toekomstdenken

Toekomstdenken: de toekomst bestaat niet en dat is goed nieuws

Hoe bereid je je als zorgorganisatie voor op de toekomst? Vilans-toekomstdenker Maikel Eikenboom neemt in een workshop een groep innovatieadviseurs mee in verschillende manieren van denken over de toekomst.

Verhaal Praktijkverhaal

Lees meer

Bron

• Imagine the future – Fred Polak: het benadrukt dat de vitaliteit van een cultuur afhankelijk is van haar vermogen om positieve en idealistische 'beelden van de toekomst' te creëren, en waarschuwt voor de gevaren van wanneer dit vermogen verloren gaat.
• Transforming the future: anticipation in the 21st century – Riel Miller: de introductie van Futures Literacy als de fundamentele vaardigheid om de toekomst bewust te 'gebruiken', niet om te voorspellen, maar om besluitvorming in het heden te verbeteren door anticiperende aannames expliciet te maken en een nieuw paradigma voor menselijk handelen te cultiveren.
• Six pillars: futures thinking for transforming - Sohail Inayatullah: een raamwerk van zes pijlers biedt voor toekomststudies, wat helpt bij het in kaart brengen, anticiperen, verdiepen en creëren van alternatieve toekomsten om zo agency terug te winnen en gewenste werelden te realiseren.
• Three horizons: A pathways practice for transformation - Bill Sharpe, Anthony Hodgson: deze praktische methode helpt bij verandering. Het geeft een duidelijke structuur voor gesprekken over de overgang van de huidige situatie naar de gewenste toekomst. Hierdoor gaan mensen beter nadenken over de toekomst en voelen ze de gezamenlijke kracht om moeilijke problemen aan te pakken.
• Using The Future-Copenhagen Institute for Futures Studies: toekomsten worden gepresenteerd als bruikbare instrumenten om onzekerheid te omarmen, besluitvorming te verbeteren en toekomstdenken te democratiseren, waarbij het strategische foresight integreert met Futures Literacy om vooroordelen te doorbreken en transformatieve actie te inspireren.
• Managing complexity (and chaos) in times of crisis - Rancati, Alessandro, Snowden, Dave: dit methodologisch kader biedt om complexiteit en chaos in menselijke systemen te navigeren, en voegt een cruciale laag toe over adaptiviteit, gedistribueerde besluitvorming en continu leren, wat essentieel is voor veerkrachtig strategisch denken in onzekere omgevingen.