Oog voor de relatie, maakt dat de mantelzorger en de zorgprofessional wat voor elkaar over hebben en elkaar kunnen helpen. Als zorgprofessional is het van belang om niet alleen samen te werken met de mantelzorger, maar de mantelzorger ook te ondersteunen. Dit kan al heel laagdrempelig. Bijvoorbeeld door regelmatig te vragen: ‘Hoe gaat het met u?’, of door de mantelzorger bijvoorbeeld door te verwijzen naar respijtzorg, of een steunpunt mantelzorg. Kennis van de sociale kaart helpt daarbij. Het is goed om op maat aan te sluiten. De wensen, mogelijkheden, draagkracht en netwerk van mantelzorgers verschillen.
Oog voor werkende mantelzorger: dit betekent SER-advies voor zorg
Gepubliceerd op: 23-03-2026
In februari 2026 verscheen het advies ‘Mantelzorg en werk in een zorgzame samenleving’ van de Sociaal-Economische Raad (SER). Aanbevelingen zijn onder andere om te zorgen voor een goede aansluiting tussen mantelzorg en formele zorg. En om de zorgzaamheid in de samenleving te voeden. Onze adviseurs en experts leggen uit wat deze aanbevelingen betekenen en hoe dit in de praktijk te organiseren en verbeteren.
In totaal zijn er ongeveer vijf miljoen mantelzorgers, waarvan ruim twee miljoen dit combineren met een betaalde baan. Door de vergrijzing en de krapte op de arbeidsmarkt neemt de druk op mantelzorgers verder toe. Steeds meer mensen ervaren dat het combineren van werk en zorgtaken zwaar is en vragen zich af hoe lang dat vol te houden is. Als oplossing benadrukt de SER dat het belangrijk is dat de stijgende vraag naar mantelzorg gedempt wordt en dat de combinatie van werken en mantelzorgen makkelijker wordt gemaakt.
Aan de hand van deze oplossingen, doet de SER meerdere aanbevelingen. In dit artikel gaan we als Vilans in op twee aanbevelingen, namelijk:
- Goede aansluiting tussen professionele zorg en mantelzorgers.
- Het voeden van zorgzaamheid in de samenleving.
Goede aansluiting tussen professionele zorg en mantelzorgers
Dit betekent het voor de zorgprofessional
De aansluiting tussen professionele zorg en informele zorg wordt beter als zorgprofessionals aandacht hebben voor de relatieopbouw, het voeren van het goede gesprek en de verschillende rollen die mantelzorgers kunnen hebben. Uiteraard moet dit wel mogelijk zijn met de tijd die zij hebben. De andere kant is dat het ook tijd kan opleveren wanneer er voldoende ruimte wordt gecreëerd, omdat er in een goede samenwerking veel wordt voorkomen. Denk aan frustraties, miscommunicatie of overbelasting van de mantelzorger.
Het is belangrijk dat zorgmedewerkers regelmatig in gesprek gaan met naasten over wensen, grenzen en verwachtingen in het samen zorgdragen voor de zorg. Zorgmedewerkers vinden het vaak lastig om aan de mantelzorger te vragen om bij te dragen als die het al druk heeft. Tegelijkertijd is het ook een kans om te kijken waar de mantelzorger blij van wordt in relatie tot diens naaste. En om breder te kijken: Wat kunnen andere mensen uit het netwerk bijdragen? Dit brede netwerk kunnen zorgprofessionals in kaart brengen met het ecogram. Daarnaast kan het helpen om gebruik te maken van een gesprekstool.
Dit soort hulpmiddelen kunnen helpend zijn in de eigen werkpraktijk die vaak lastig is en maatwerk vraagt. Goed aanvoelen wat het moment vraagt blijft altijd het belangrijkst. In geval van het ecogram: soms vinden mantelzorgers het bijvoorbeeld lastig om zorgtaken aan anderen te vragen of aan anderen over te laten. Dit is nog lastiger wanneer je levenslang en levensbreed vanuit liefde zorgt zoals we in de gehandicaptenzorg vaak zien.
In de relatie met de mantelzorger is het steeds nodig om oog te hebben voor de verschillende rollen die mantelzorgers kunnen hebben. De rollen van het SOFA-model helpen om hier bewust van te worden en spelen in op de mantelzorger als ‘partner in zorg’, ‘hulpvrager bij overbelasting’, als expert en als iemand die een persoonlijke relatie met de cliënt heeft. Voor zorgprofessionals werkt het goed om te kijken welke rol in welke situatie van belang is. De letters van het SOFA-model zijn hiervoor bedoeld (Samenwerken, Ondersteunen, Faciliteren, Afstemmen). Achter elke rol zit een behoefte en die verschuift dus aan de hand van welke rol naar voren treedt in welke situatie.
Dit betekent het voor zorgorganisaties
Voor zorgorganisaties is het nodig dat zij de ontwikkeling van ‘zorgen vóór’ naar ‘zorgen mét’ mogelijk maken. In de publicatie 'Op weg naar succesvol samenwerken tussen formele en informele zorg’ beschrijven we drie maatschappelijke businesscases (mbc’s) die gaan over goede voorbeelden in het goed samenwerken met informele zorg. Het gaat hierbij om organisaties die vernieuwingstrajecten zijn aangegaan. Uit de mbc’s blijkt dat een goede samenwerking leidt tot een toename van tevredenheid van cliënten, mantelzorgers en zorgprofessionals. Bij cliënten komt bijvoorbeeld het leven meer centraal te staan, dan de zorg. Bij mantelzorgers blijft de band met hun naaste bestaan en wordt er soms ook nog door verstevigd. En voor zorgprofessionals leidt het tot meer werkplezier. Om succesvol te vernieuwen kunnen organisaties het zogenoemde BRIV-model als leidraad gebruiken dat ook in deze publicatie genoemd staat.
De B van het BRIV-model staat voor belichten: informatie delen over het waarom van de verandering of vernieuwing in het ‘zorgen met’. Richten gaat over het formuleren van een visie en over welke doelen je als organisatie wilt bereiken. Het is daarbij van belang om een positieve insteek te kiezen. Dus geen nadruk op het personeelstekort, maar op een betekenisvol leven voor de cliënt bijvoorbeeld. Vervolgens kunnen zorgorganisaties werkprocessen inrichten aan de hand van de visie. Het is daarbij ook nodig om bewust te zijn van welke competenties zorgprofessionals nodig hebben. V staat tot slot voor het verrichten, het uitvoeren van alle activiteiten.
Het voeden van de zorgzaamheid in de samenleving
Het traditioneel organiseren van de professionele zorg is onhoudbaar aan het worden. Vergrijzing, toename van complexere zorgvragen en het groeiend personeelstekort vragen om een andere organisatie van zorg en ondersteuning. Maar het is ook geen oplossing om de druk te verleggen naar mantelzorgers. Daarom zien we net als de SER kansen in het voeden van zorgzaamheid in de samenleving.
Tegelijkertijd is de beweging naar een zorgzame samenleving geen oplossing voor alles. Het vraagt nog veel reflectie op en uitwerking van welke elementen bij een zorgzame samenleving passen en wat dit betekent voor verschuivende rollen en verantwoordelijkheden. In deze uitwerking zijn alle betrokkenen nodig: beleidsmensen, gemeenschappen zelf en zorgaanbieders.
Dit betekent het voor zorgorganisaties
Van zorgorganisaties vraagt het om een nieuwe visie op zorg te ontwikkelen, de blik naar buiten te richten, te weten wat er is en hierbij aan te sluiten. Wat mooi is, is dat we veranderkracht in de samenleving en bij zorgorganisaties zien. Zo hebben we op basis van gesprekken met een aantal betrokkenen van voorbeelden in het land inzichten verzameld over hoe er samenwerking ontstaat tussen burgerinitiatieven en zorgorganisaties. Startpunten voor samenwerking zijn het ontwikkelen van een gezamenlijke regionale visie, het steunen van de lokale transitie of het aanjagen van een lokale beweging.
Dit betekent het voor beleid
Voor beleidsmakers, zowel op landelijk als gemeentelijk niveau, is het belangrijk dat zij de beweging naar een zorgzame samenleving stimuleren, verder brengen en ruimte geven aan ‘het ontdekken’. We kunnen hierbij goed leren van zorgzame gemeenschappen die al ontstaan. Hierbij is het onder andere nodig dat beleidsmakers oog hebben voor het organische karakter van zorgzame gemeenschappen, in bruggenbouwers investeren en laagdrempelig middelen aanbieden als dat nodig is.
Uit onze publicatie ‘In het hart van de gemeenschap’ blijkt hoe belangrijk het is om oog te houden voor het organische karakter van zorgzame gemeenschappen. Het gaat immers om netwerken van mensen die elkaar kennen, aandacht voor elkaar hebben en spontaan hulp aanbieden wanneer dat nodig is. In de samenwerking met gemeentes, is soms de reflex om gemeenschappen te leren hoe het systeem werkt; hoe ze plannen moeten schrijven of subsidies kunnen aanvragen. Maar eigenlijk werkt het aanpassen beter andersom. Mensen die tijd hebben en nemen om te luisteren, aanwezig zijn en zich verdiepen in de cultuur en dynamiek van de buurt. Eén ambtenaar of zorgverlener die echt snapt wat er speelt, kan vanuit die brugfunctie meer betekenen dan honderd bewoners die door een complex systeem hun weg moeten proberen te vinden.
Laagdrempelige en langdurige middelen
Subsidie kan nodig zijn, zeker als zorgzame gemeenschappen groeien en er bijvoorbeeld professionele ondersteuning nodig is in de vorm van een dorpsondersteuner of krachtenbinder. Dan is het van belang dat de aanvraag voor subsidie niet alleen laagdrempelig en eenvoudig is, maar ook voor meerdere jaren achtereen beschikbaar. Dit biedt namelijk rust, ruimte en vertrouwen om duurzame gemeenschapskracht op te bouwen.