Jeroen Schumacher

Jeroen Schumacher

Bestuurders worstelen met psychofarmaca

Bestuurder Zorggroep Apeldoorn Erwin Höppener spreekt over psychofarmaca. Want de verpleeghuiszorg en de gehandicaptenzorg doen veel om het aantal vrijheidsbeperkende maatregelen voor cliënten terug te dringen. Dat geldt ook voor het gebruik van psychofarmaca. Maar ondanks alle aandacht hiervoor worstelen zorgaanbieders er mee. Ons programma Beter af met minder? Bewust gebruik psychofarmaca biedt praktische ondersteuning.

19-10-2017

Zoeken naar alternatieven bij onbegrepen gedrag

Vooral de gehandicaptenzorg zoekt al lang naar alternatieven voor het toedienen van psychofarmaca aan cliënten die onbegrepen gedrag vertonen. Ook in de verpleeghuizen is inmiddels veel meer aandacht voor dit onderwerp ontstaan. ‘Maar het is nog niet voldoende’, zegt Jeroen Schumacher, projectleider van ons programma Beter af met minder? Bewust gebruik psychofarmaca.

‘Ondanks dat uit reviews bekend is dat toediening van bijvoorbeeld Haldol slechts bij 1 op de 5 mensen het gewenste effect heeft, gebeurt het toch nog veel. Zorgaanbieders zien toediening van een medicijn nog te vaak als oplossing, constateren ook cliëntorganisaties en onderzoekers.’

Psychofarmaca bieden vaak geen oplossing

‘Psychofarmaca lossen het onderliggende probleem niet altijd op en hebben bovendien een grote invloed op de persoonlijke levenssfeer van de cliënt. De bijwerkingen zijn aanzienlijk. Mensen worden er suf van. Ze gaan er slecht van lopen met het risico op vallen.’

‘Ze krijgen moeite met slikken wat gevolgen heeft voor het eetpatroon. En er is een verhoogd risico op een beroerte, longontsteking en overlijden. Er zijn wel richtlijnen, maar die bieden blijkbaar nog onvoldoende houvast aan zorgaanbieders om in de praktijk de alternatieven toe te passen die voor toediening van psychofarmaca voorhanden zijn. Toch is het belangrijk dat dit wel gebeurt, want het is erg in het belang van de cliënt. En het wetsvoorstel zorg en dwang ondersteunt ook de opvatting uit de richtlijnen dat alternatieve interventies de voorkeur genieten.’

Concrete aanpak van multi-probleemgedrag

Het is moeilijk om multi-probleemgedrag tijdig te signaleren, erkent Schumacher. ‘Het vereist echt teamwork waarbij iedereen rond de cliënt betrokken is’, zegt hij, ‘de zorg, de dagbesteding, de artsen en de psychologen. En ook als zij de bereidheid en de ruimte hebben om samen te werken, hebben ze nog steeds concrete handvatten nodig.’

Ons programma Beter af met minder? Bewust gebruik psychofarmaca voorziet dan ook in een duidelijke behoefte. In dit programma ondersteunen wij 30 organisaties in de ouderenzorg en 10 in de gehandicaptenzorg bij het afbouwen van het psychofarmacagebruik. De afdeling huisartsgeneeskunde van UMCG en het CVBP monitoren de resultaten hiervan. ‘Vooral in de verpleeghuiszorg is het programma overtekend’, zegt Schumacher.

‘Ze zien hun eigen tekort en dat is winst. Er is wel een gedragsspreekuur waar de zorgverleners, de arts en de psychiater bij elkaar zitten om de problemen te bespreken en te bepalen welk beleid daarop moet worden gevoerd. Maar de vertaling hiervan naar de praktijk is in de hectiek van alledag – zeker met de toegenomen zorgvraag – een kwetsbaar punt.’

Afleren tevreden te zijn met toediening medicijnen

Het programma bestaat uit 4 onderdelen. Het eerste daarvan is een campagne voor bewustwording. Schumacher: ‘Kennis tot je nemen is één ding, maar het levert weinig op als je niet ook de stap naar bewustwording maakt. Je moet eerst met elkaar de gewoonte afleren tevreden te zijn als toediening van psychofarmaca effect heeft. In die bewustwording speelt ook het bestuur een cruciale rol, die is verantwoordelijk voor de agendasetting en kan daarmee de toon zetten. Ik hoorde laatst een bestuurder zeggen: “We gaan het gebruik van vrijheidsbeperkende maatregelen terugbrengen naar 0”. Dat geeft een enorme ruimte aan teams om met ideeën te komen.’

Erwin Höppener, bestuurder van Zorggroep Apeldoorn en omstreken, herkent zich volledig in wat Schumacher zegt. ‘Het terugdringen van gebruik van psychofarmaca in de zorg raakt mij, als oud-verpleegkundige, bijzonder’, zegt hij.

‘30 jaar geleden was het toedienen van Haldol de normaalste zaak van de wereld. Denk je eens in dat een van je ouders voortdurend dit soort middelen krijgt aangereikt terwijl de omgeving niet weet wat vader of moeder tot bepaald gedrag beweegt. Het is zaak dat we de ruimte nemen om dit te veranderen.’

Grote belangstelling voor terugdringen psychofarmaca

Het tweede onderdeel is een actieprogramma waarin de zorgaanbieders actief aan de slag gaan met het terugdringen van de toepassing van psychofarmaca. Wij als Vilans begeleiden hen in onderzoek, het derde onderdeel van het programma. Het vierde is de kennisontwikkeling die uit het programma ontstaat. ‘We doen met dit programma veel casuïstiek op, op basis waarvan we de bestaande toolkit uitbreiden met in de praktijk bewezen handvatten.’

Van de 40 zorgaanbieders die deelnemen aan het programma begeleiden wij er 20 actief. De overige 20 opereren zelfstandig, waarbij wij wel op afstand de voortgang monitoren.

‘Uiteraard past het in ons beleid ook te zorgen dat de kennis die we met het programma opdoen wordt gedeeld met andere zorgaanbieders’, zegt Schumacher. ‘Ik ben al blij als voor inspiratiesessies die we organiseren 30 mensen komen opdagen, maar bij dit onderwerp blijkt die ambitie te bescheiden. Laatst bijvoorbeeld, bij een bijeenkomst in Apeldoorn, waren het er wel 100. Zorgmedewerkers en behandelaars zitten echt bovenop dit dossier.’

Overleg met familie en vrijwilligers

Het is essentieel dat ze hierbij ook de familieleden van de cliënten en de vrijwilligers betrekken, benadrukt Schumacher. ‘Familieleden hebben net als de teams aanvankelijk, vanwege het risico voor de veiligheid, angst om de toediening van psychofarmaca af te bouwen’, zegt hij. ‘Het is dus belangrijk hen goed uit te leggen wat de beperkingen en de mogelijke bijwerkingen van psychofarmaca zijn. En als gezocht wordt naar alternatieven is het belangrijk dat de familie en ook de vrijwilligers hierin worden meegenomen.’

Voor Höppener is dit een uitgemaakte zaak. Hij zegt: ‘Mijn ambitie is verregaande samenwerking en kennisuitwisseling, met elkaar als multidisciplinair team en met de familie; die weten veel meer over de cliënt dan alle artsen en verpleegkundigen. Je kunt het niet alleen. En datzelfde geldt voor samenwerking met collega instellingen uit de regio. Alleen als we samenwerken en het onderwerp hoog op de agenda zetten kunnen we iets bereiken. In het belang van de cliënt. Want de medewerker die vandaag bij mij werkt, werkt morgen bij jou.’

Inspectie staat achter het programma Beter af met Minder?

Het programma loopt nog tot eind 2018 en het begeleidende wetenschappelijk onderzoek zal in 2019 worden afgerond. De Inspectie voor de Gezondheid (IGZ) onderschrijft het belang van het programma. Sandra Zwijsen, senior inspecteur bij IGZ en wetenschappelijk onderzoeker bij VUmc, zegt: ‘Wat ik belangrijk vind is dat we in de zorg, van bestuurder tot zorgmedewerker, durven te zeggen dat het terugdringen van het gebruik van psychofarmaca ingewikkeld is.’

‘Het vraagt om een cultuur waarin je creatief mag zijn, waarin je kunt uitproberen en waarin het niet erg is als oplossingen een keer niet blijken te werken. Ik denk dat dat heel belangrijk is. Door de hele organisatie heen, van bestuurder naar manager tot de hele afdeling: door alle lagen heen moet je die ruimte voelen om aan elkaar te durven vragen: wat is nu echt goed voor deze cliënt?’

Meer informatie over psychofarmaca

Meer informatie? Neem contact op met:

JeroenExpert
Jeroen
Schumacher
Expert j.schumacher@vilans.nl 06 22 81 05 52
Profiel
Persvragen? Neem contact op met afdeling communicatie via 06 460 433 51 of pers@vilans.nl