Lerende en innovatieve organisaties
Laatst bijgewerkt op: 26-06-2025
Zorgorganisaties staan voor grote uitdagingen. De zorgvraag neemt toe, wordt complexer en de beroepsbevolking krimpt. Dit vraagt om een andere manier van zorgverlening. Bestaande werkwijzen en organisatiestructuren gebruiken is niet genoeg om de zorg toekomstbestendig te maken. Om de juiste stappen te zetten naar andere manieren van zorg verlenen, moet je leren en innoveren centraal stellen op alle niveaus in de organisatie.
Leren en innoveren centraal
Bij de stap naar andere manieren van zorg verlenen gaat het om grote veranderingen waar visie en strategie voor nodig zijn. En het gaat om het implementeren van technologie en nieuwe werkwijzen in de dagelijkse praktijk. Daar is iedereen voor nodig en daar kan iedereen in de organisatie aan bijdragen.
Organisaties waarin leren en innoveren onderdeel zijn van de visie en strategie, noemen we lerende organisaties. In deze organisaties is ruimte om te leren opgenomen in de cultuur en structuur. Lerende organisaties veranderen niet alleen, maar ze leren ook van de veranderingen die ze doorvoeren.
In een lerende organisatie gebruiken medewerkers beschikbare bronnen, zoals (wetenschappelijke) kennis, data en praktijkervaringen. Leren en reflecteren heeft er een natuurlijke plek in de dagelijkse praktijk. Het heeft constante verbeteringen in de praktijk als doel om de best mogelijke zorg en ondersteuning te kunnen bieden. En om in te kunnen spelen op veranderende omstandigheden.
Perspectieven voor een lerende en innoverende organisatie
Om een lerende en innovatieve organisatie te ontwikkelen is het goed om die vanuit 3 verschillende perspectieven te bekijken. Deze perspectieven noemen we ook wel 'dimensies'.
Per dimensie geven we uitleg en delen we tips en tools. Die kun je gebruiken om in jouw organisatie stappen te zetten naar een lerende en innoverende organisatie.
3 dimensies voor een lerende en innovatieve organisatie
Dimensie 1: Systeemverandering
Als zorgorganisaties als geheel veranderen, heet dit ook wel een systeeminnovatie. Organisaties (systemen) moeten bijvoorbeeld veranderen om met de uitdagingen in de zorg om te kunnen gaan. De zorgorganisatie van de toekomst ziet er namelijk anders uit dan die van vandaag. Dit betekent dat er radicale veranderingen nodig zijn.
Bij systeemverandering is de stip aan de horizon duidelijk, bijvoorbeeld houdbare zorg. Maar de weg ernaartoe is nog niet duidelijk. De volgende tools helpen bij het omgaan met de onzekerheid en complexiteit van zo’n systeemverandering. Dat helpt je om stappen te bepalen voor passende veranderingen in de organisatie:
- ToekomstKompas: laat zorgorganisaties door de lens van de toekomst kijken naar het hier en nu. Wat is er nodig van de huidige organisatie om toekomstbestendig te worden? Door deze nieuwe manier van kijken ontstaan vanzelf nieuwe oplossingen.
- Verander- en effectenkaart: helpt bij de ontwikkeling van een gezamenlijke en goed doordachte visie en strategie voor de beoogde veranderingen.
- Reflexieve monitoring in actie: biedt een oplossing om ondanks de onzekerheden verder te komen met fundamentele veranderingen. Het is een belangrijke manier voor de organisatie om te focussen op leren en bijsturen.
- Organisatiemodel lerende organisatie: biedt inzicht over verschillende onderdelen die belangrijk zijn voor een lerende organisatie. Op basis van dit model kun je in gesprek gaan over hoe mensen deze onderdelen ervaren. En over welke onderdelen extra aandacht nodig hebben om het lerend vermogen van de organisatie te vergroten.
- Krachtige Werkleeromgeving (KWLO): handige kaartenset, video, workshopreeks en een inhoudelijk artikel om de organisatie te helpen ‘al doende’ te transformeren naar een lerende en innoverende organisatie.
Dimensie 2: Changing the business & running the business
In een veranderende zorgomgeving is het belangrijk dat organisaties vernieuwen ('changing the business'), maar ook de dagelijkse zorg kunnen blijven leveren ('running the business'). Deze 2 processen beïnvloeden en raken elkaar steeds. Soms hebben ze een positieve invloed op elkaar, maar soms juist een negatieve invloed.
Het helpt om duidelijkheid te krijgen over deze processen. Dat laat je zien op welke manier de organisatie innovatie omarmd heeft. En het leert je hoe dit beter kan. Deze tools kun je daarvoor gebruiken:
- Workshops ambidexteriteit: de workshop leert je over de verschillende processen die binnen een organisatie aanwezig zijn. Op basis daarvan werk je aan praktische stappen om beide processen beter op elkaar aan te laten sluiten en dezelfde taal te spreken.
- Fabriek van innovatie: samen met collega’s bouw je de organisatie na voor inzicht in de innovatiestrategie en verbeterpunten van de organisatie. Dit kan zowel met begeleiding als zonder begeleiding.
- Maastricht Innovation Readiness Aanpak (MIRA): MIRA is een vragenlijst die zorgorganisaties helpt te reflecteren op 'innovation readiness'. Hiermee kom je erachter of jouw organisatie klaar is om succesvol te innoveren en veranderingen door te voeren.
- Actie-onderzoek, actie-leren, appreciative inquiry: actieonderzoek is erg geschikt voor het vormgeven en leren van veranderingen in zorgpraktijken. Vilans en de HAN University of Applied Sciences kunnen actieonderzoek opzetten, uitvoeren, faciliteren en ondersteunen.
Dimensie 3: Continu leren en ontwikkelen
Continu leren en ontwikkelen is belangrijk om gepersonaliseerde en passende zorg te kunnen bieden. En om innovaties goed te laten landen in de praktijk. Maar door tijdsdruk, weinig steun vanuit de organisatie en een te grote nadruk op zorg aan het bed krijgt het niet altijd prioriteit.
Een reflectieve en teamgerichte leercultuur, ondersteund door sterk leiderschap, draagt bij aan succesvol innoveren en continu verbeteren. Hierbij is werken volgens evidence based practice (EBP) essentieel. Zo neemt de kwaliteit van zorg toe, net als de efficiëntie van de zorg. Deze tools leren hoe je leren en innoveren in de praktijk meet. Ook geven ze houvast bij het zetten van stappen en het in kaart brengen van resultaten:
- Poster Kwaliteit van zorg verbeteren op basis van EBP: helpt zorgteams bij het continu verbeteren van de kwaliteit van zorg volgens EBP. Dat doe je door verbeterpunten stap voor stap en structureel aan te pakken.
- Werkvorm leren van verhalen / Narratieve werkvormen: methodisch verhalen delen helpt (zorg)medewerkers om te leren en te reflecteren op hun werk en cliëntverhalen. Deze gesprekken met collega’s helpen om het te begrijpen. Ook leiden ze tot verbeteracties.
- Handboek EBP: het handboek helpt zorgverleners, kwaliteitsmedewerkers en managers om de kwaliteit van zorg voor bewoners te verbeteren met EBP. Hierbij gebruik je het digitale handboek met praktische tips, tools en informatie om een EBP-cultuur te ontwikkelen.
- Handleiding betekenisvolle zorg: van visie naar routekaart: de handleiding is gemaakt om zorgprofessionals en patiënten na te laten denken over wat passende patiëntgerichte zorg is. Het gaat in op wat er nodig is, wat je kunt leren van de successen en wat er anders kan.
- Rapport instrumenten lerend vermogen teams: het is verstandig om de leercultuur in de eigen organisatie te evalueren. Zo kun je passende acties ondernemen om de cultuur verder te ontwikkelen. Dit rapport geeft een duidelijk overzicht van instrumenten om leren en verbeteren in de praktijk zichtbaar te maken.
Over de dimensies voor lerende en innoverende organisaties en beschikbare tools
Vilans en de HAN University of Applied Sciences werken samen op het thema lerende en innoverende organisaties. De tools op deze website zijn ontwikkeld of worden toegepast door Vilans en/of de HAN University of Applied Sciences.
Wij publiceerden ook een artikel in het Tijdschrift Onderwijs en Gezondheidszorg over deze tools.